Fractuur: wat is een botbreuk en wat moet je doen?

Een fractuur is een botbreuk: elke breuk in een bot, hoe klein ook. Bel 112 bij een breuk van het been, de heup of het bekken. Bel ook 112 bij hevige pijn, een open botbreuk, een arm of been dat scheef staat, kans op een shock, of een verkleurde huid, zoals blauw of heel bleek. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. Denk je aan een mogelijke breuk van een hand, arm, schouder, knie, onderbeen of voet, bel dan de huisarts of de huisartsenpost.

Wat is een fractuur?

Een fractuur is een botbreuk. Het woord fractuur betekent breuk, en elke breuk in een bot heet zo, hoe klein ook. Een bot breekt als er meer kracht op komt dan het aankan. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan.

Welke soorten breuken zijn er?

Een breuk kan er verschillend uitzien, en daar horen verschillende namen bij:

• Een barst of een volledige breuk. Een breuk hoeft niet helemaal door het bot te gaan. In een wervel kan bijvoorbeeld een barst zitten, en bij een gebroken rib zit er een scheur in de rib.
• Een open breuk. Bij een open breuk is ook de huid kapot, zodat het bot in contact komt met de buitenlucht. Er kan ook een stuk bot door de huid steken. Bel bij een open breuk 112.
• Een verschoven breuk. De stukken bot staan dan niet meer op de juiste plek.
• Een verbrijzelde breuk. Het bot is dan in heel veel stukjes gebroken.
• Een spiraalbreuk. Het bot is dan gebroken door een draaiende beweging, en de breuklijn loopt als een kurkentrekker om het bot heen.
• Een kleine breuk door overbelasting. Ook zonder val kan een bot breken, doordat je het steeds opnieuw belast. Dat kan bijvoorbeeld door sporten of werken, of doordat je heel veel loopt.

Bot dat al zwakker is, bijvoorbeeld door botontkalking of door kanker in het bot, breekt sneller. Meer over je botten lees je bij de botten van je skelet. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. Denk je aan een mogelijke breuk van een hand, arm, schouder, knie, onderbeen of voet, bel dan de huisarts of de huisartsenpost.

Hoe herken je een botbreuk?

Een botbreuk herken je aan pijn, een verkleuring of een zwelling op de plek waar iemand zich heeft bezeerd, en aan pijn of moeite bij het bewegen. Neem bij twijfel altijd het zekere voor het onzekere. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. Het Rode Kruis noemt deze vijf dingen. De persoon:

• heeft pijn, een verkleuring of een zwelling op de plek van de verwonding
• heeft pijn of moeite bij het bewegen van het lichaamsdeel, of bij het erop steunen
• kan een arm of been hebben verdraaid, kan zijn gevallen, of kan een klap van een voorwerp hebben gekregen
• voelt of hoort botten die schuren
• hoorde een knal of een plop toen de klachten begonnen

Deze dingen kunnen passen bij een botbreuk. Alleen een (huis)arts kan dit vaststellen. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. Denk je aan een mogelijke breuk van een hand, arm, schouder, knie, onderbeen of voet, bel dan de huisarts of de huisartsenpost.

Wat doe je bij een botbreuk?

Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. Bel bij een mogelijke breuk van een hand, arm, schouder, knie, onderbeen of voet de huisarts of de huisartsenpost. Zo help je iemand met een botbreuk, volgens het Rode Kruis:

1. Voorkom onnodige beweging. Ondersteun een gebroken been in de houding waarin je het vindt, bijvoorbeeld met je handen, een deken of jassen. Zit de breuk in de arm, laat de persoon de arm dan zelf ondersteunen.
2. Koel niet bij een overduidelijke breuk.
3. Dek een wond voorzichtig af. Gebruik een kompres of snelverband, en beweeg de arm of het been daarbij niet.
4. Laat sieraden afdoen. Vraag de persoon sieraden van het gewonde lichaamsdeel af te doen als je zwelling verwacht of ziet. Help daarbij als dat nodig is.
5. Voorkom afkoeling. Bescherm iemand die ligt tegen afkoeling.
6. Geef niets te eten of te drinken.

Wanneer bel je 112?

Bel 112 bij een breuk van het been, de heup of het bekken. Bel ook 112 bij hevige pijn, een open botbreuk, een arm of been dat scheef staat, kans op een shock, of een verkleurde huid, zoals blauw of heel bleek. Dat zegt het Rode Kruis. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan.

Letsel aan de nek of de rug

Houd rekening met letsel aan de nek of de rug na een ongeluk met een plotselinge klap op het lichaam, zoals een auto-ongeluk. Dat geldt ook na een val van hoger dan iemands eigen lengte, als iemand bij een duik de bodem raakte, of bij ernstige wonden aan de nek of de rug. Door een ongeluk of val kunnen wervels breken. Bel of laat 112 bellen als je aan zulk letsel denkt.

Denk vooral aan zulk letsel als iemand suf is, verward praat of pijn in het hoofd heeft. Iemand met zulk letsel kan slaperig of onrustig zijn, of steeds willen bewegen. Ook kan iemand geheugenverlies hebben of bewusteloos zijn, minder spierkracht hebben, of tintelingen voelen in armen, vingers en benen. Bij een gebroken wervel kan iemand ook pijn in de nek of rug hebben, of minder goed kunnen bewegen. Bel of laat 112 bellen als je aan zulk letsel denkt.

Vraag een omstander 112 te bellen, of bel zelf als je alleen bent en zet de telefoon op de luidspreker. Kom van voren op de persoon af. Zeg dat de persoon stil moet blijven liggen of zitten, stel iemand die aanspreekbaar is gerust, en laat die als het kan liggen. Draagt de persoon een helm, doe die dan niet af en klap alleen het vizier omhoog.

Houd het hoofd zo nodig vast in de houding waarin je het vindt, maar niet als de persoon onrustig is of tegenwerkt. Draai de persoon alleen op de zij bij braken of bloedverlies uit de mond. Voorkom afkoeling, en let steeds op het bewustzijn en de ademhaling. Is de persoon bewusteloos met een normale ademhaling en ligt die op de rug, houd dan de luchtweg vrij. De telefonist vertelt je wat je moet doen tot de ambulance er is.

Een gebroken heup

Denk je aan een gebroken heup, bel dan 112. Een gebroken heup ontstaat vaak door een val bij bot dat zwakker is geworden, en komt vaak voor bij ouderen, maar ook jonge mensen kunnen hun heup breken. Bij een gebroken heup kun je deze klachten hebben:

• pijn in de heup
• een zwelling en een bloeduitstorting op de heup
• je kunt niet steunen op je been
• je kunt niet lopen
• je been is korter, staat naar buiten gedraaid, of allebei

Een gebroken of gekneusde rib

Bel 112 bij een gebroken of gekneusde rib, zegt het Rode Kruis. Iemand kan dan pijn hebben op de plek van de breuk en bij inademen, hoesten en niezen. Ook kan iemand oppervlakkig met de buik ademen, of kan de borstkas onregelmatig bewegen bij het ademen. Soms is er ook een kneuzing of wond op de borst.

Kijk of de persoon bij bewustzijn is en ademt. Vraag of de persoon iets in de mond heeft, en laat dat zo nodig uitspugen. Help de persoon in een makkelijke houding, meestal halfzittend, en laat de persoon zelf tegendruk geven op de pijnlijke plek.

Geef niets te eten of te drinken, en blijf letten op het bewustzijn en de ademhaling. Verliest de persoon het bewustzijn, houd dan de luchtweg vrij. De telefonist vertelt je wat je moet doen tot de ambulance er is.

Kans op een shock

In extreme situaties kan iemand in shock raken na een ongeluk waarbij veel bloed is verloren. Iemand in shock is in levensgevaar en heeft zo snel mogelijk deskundige hulp nodig. Bel of laat 112 bellen als je aan een shock denkt, en zeg dat erbij. Dit zijn de vijf dingen die het Rode Kruis noemt bij een shock. De persoon:

• maakt een zieke indruk
• heeft een bleke, koude, klamme of zweterige huid
• is onrustig en angstig
• heeft dorst en is krachteloos
• krijgt een verminderd bewustzijn of raakt bewusteloos

Stop direct een mogelijke bloeding door druk uit te oefenen op de wond. Laat de persoon liggen, en laat de persoon niet drinken, eten of roken. De telefonist vertelt je wat je moet doen tot de ambulance er is.

Na een klap op het hoofd

Bel of laat 112 bellen na een klap op het hoofd bij een ernstig ongeluk, of als iemand bewusteloos is, niet goed bij bewustzijn is of stuipen krijgt. Bel of laat 112 bellen als iemand misschien letsel aan de nek of de rug heeft, bijvoorbeeld na een auto-ongeluk of een val van hoger dan de eigen lengte. Zeg dat de persoon stil moet blijven liggen of zitten. Zorg er bij een ernstig ongeluk voor dat de persoon blijft liggen, of zich in elk geval niet beweegt, en wacht op de hulpdiensten. Is iemand bewusteloos en ademt die niet normaal, begin dan met reanimeren.

Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. Is 112 niet nodig, bel dan direct de huisarts of de huisartsenpost als een of meer van deze dingen kloppen, bij een volwassene of een kind:

• Iemand is van meer dan 1 meter hoogte gevallen, of van 5 traptredes of meer.
• Iemand heeft iets hards of zwaars met veel snelheid op het hoofd gekregen, zoals een dakpan.
• Iemand is even bewusteloos geweest.
• Iemand heeft alcohol of drugs gebruikt.
• Er komt bloed of vocht uit het oor.
• Iemand ziet dubbel of kan niet goed praten.
• Iemand herinnert zich niets meer van de tijd kort voor of na de val of klap.

Bij iemand van 16 jaar of ouder bel je ook direct als die bloedverdunners gebruikt of 65 jaar of ouder is. Dat geldt ook als die steeds moet overgeven, of hoofdpijn heeft zoals nooit eerder en die hoofdpijn steeds erger wordt.

Bij een kind tot 16 jaar bel je ook direct als het kind moet overgeven of een bult of wond op het hoofd heeft. Dat geldt ook bij hoofdpijn die steeds erger wordt, als het kind zich anders gedraagt dan normaal, of als het misschien is mishandeld.

Vertel als je belt dat het om een val of klap op het hoofd gaat. Bel ook als iemand al bij een arts is geweest en later een van deze klachten krijgt.

Zorg dat er de eerste 24 uur na een val of klap op het hoofd iemand in de buurt is die let op hoe het gaat. Gaat het opeens veel slechter, bel dan de huisarts of de huisartsenpost. Bij een kind kijk je vooral de eerste 2 uur goed hoe het gaat, en laat je het de eerste 24 uur liever niet alleen. Zie je dat het slechter gaat, bel dan de huisarts of de huisartsenpost. Bel of laat 112 bellen als iemand dan bewusteloos is, niet goed bij bewustzijn is of stuipen krijgt, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan.

Wanneer naar de huisarts?

Bel je overdag op een werkdag, dan bel je je eigen huisarts. In de avond, de nacht, het weekend of op een feestdag neem je contact op met de huisartsenpost bij jou in de buurt. Als het nodig is, belt de assistent daar een ambulance voor je. Meer over eerste hulp bij andere ongelukken lees je bij alle artikelen over eerste hulp.

Denk je dat je kind iets gebroken heeft? Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. Bel anders de huisarts of de huisartsenpost. De termijnen van Thuisarts per plek hieronder, zoals 3 of 4 dagen, gaan over jezelf, niet over een kind.

Pols

Denk je dat je pols gebroken is? Bel dan direct de huisarts of de huisartsenpost. Het is handig als iemand je naar de huisarts brengt, want met je zere arm mag je niet autorijden. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. Dat geldt bijvoorbeeld voor een pols die scheef staat, of voor hevige pijn.

Als je pols breekt, hoor je soms iets knappen of breken. Je kunt pijn hebben in je pols of onderarm, en je pols kan rood of dik zijn of een blauwe plek hebben. Ook kun je geen kracht meer hebben in je hand of vingers, of weinig of een ander gevoel. Of je kunt je hand en pols niet meer gebruiken bij wat je elke dag doet. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan.

Voet en enkel

Kun je niet op je voet staan, of heb je veel pijn als je op je voet probeert te staan, en een blauwe plek op je voetzool? Bel dan direct de huisarts of de huisartsenpost. Heb je pijn aan je enkel, bel dan ook de huisarts of de huisartsenpost als je niet meer dan 4 stappen kunt zetten zonder hulp. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. Dat geldt bijvoorbeeld voor een voet of enkel die scheef staat, of een stuk bot dat door de huid steekt.

Heb je na 3 dagen nog veel pijn als je op je voet gaat staan, maak dan een afspraak bij de huisarts. Dat geldt ook als je voet na 1 week nog veel pijn doet, terwijl je al bij de huisarts of in het ziekenhuis bent geweest. Is bij een verzwikte enkel de pijn of de zwelling na 4 dagen niet minder, bel dan op een werkdag de huisarts voor een afspraak. Wordt de pijn alleen maar erger, bel dan de huisarts of de huisartsenpost.

Knie

Heb je pijn in je knie na een val of een verkeerde beweging? Bel dan dezelfde dag de huisarts of de huisartsenpost als je helemaal niet op je been kunt staan, of je been niet meer gestrekt kunt optillen. Dat geldt ook als je knie op slot gaat, of als hij heel snel dik wordt. En als je knieschijf uit de kom is of is geweest, of als je knie bij een ongeluk een harde klap heeft gehad. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan.

Is de pijn of de zwelling na 4 of 5 dagen nog niet minder, of wordt de pijn alleen maar erger? Bel dan de huisarts of de huisartsenpost.

Wat gebeurt er bij de huisarts of in het ziekenhuis?

De huisarts vraagt wat er is gebeurd en onderzoekt de plek waar het pijn doet. Denkt de huisarts dat er iets gebroken is, dan kan die je doorsturen naar het ziekenhuis. Daar wordt meestal eerst een röntgenfoto gemaakt, en soms ook een CT-scan. Op de röntgenfoto is meestal te zien of er een bot gebroken is.

Bij een gebroken pols zorgt gips ervoor dat de stukken bot zo min mogelijk kunnen verschuiven, zodat ze weer aan elkaar kunnen groeien. Staan de stukken niet op de juiste plek, dan moet dat eerst worden opgelost. De arts trekt daarvoor bijvoorbeeld aan je pols, of je krijgt een operatie.

Heb je gips om je pols? Bel dan de arts in het ziekenhuis of de huisartsenpost als een of meer van deze dingen kloppen:

• Je pols gaat meer pijn doen.
• Je hebt steeds minder gevoel of een ander gevoel in je vingers, hand of pols, bijvoorbeeld een doof of tintelend gevoel dat niet overgaat.
• Je vingers of arm worden dikker.
• Je vingers worden blauw of wit.
• Je gips is nat geworden of kapot.

Is je heup gebroken, dan is een operatie nodig. De arts zet de breuk vast met schroeven, of vervangt alleen de heupkop, of de heupkop en de heupkom, door een prothese. Bij een gebroken wervel na een ongeluk of val zijn er drie mogelijkheden: afwachten, een kraag, korset of brace, of een operatie. Je overlegt met de arts wat het beste bij je past.

Waarom breekt een bot soms sneller?

Bot dat al zwakker is, breekt sneller. Bij botontkalking wordt er meer bot afgebroken dan bijgemaakt, waardoor je botten zwakker worden. Een gebroken bot komt bij 1 van de 3 mensen van 50 jaar of ouder door botontkalking. Vooral een wervel, een heup of een bovenarm breekt dan makkelijker. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan.

Een rib kan soms al breken door een kleine beweging. Dat gebeurt bijna alleen op oudere leeftijd bij mensen met ernstige botontkalking, of als er kankercellen in de rib gaan zitten. Een uitzaaiing van kanker kan bot afbreken, waardoor het bot zwak wordt. Artsen noemen een breuk in bot dat zo is aangetast een pathologische fractuur. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan.

Ben je ouder dan 50 jaar en heb je een bot gebroken? Dan is er een grotere kans dat je botontkalking hebt, en kun je extra onderzoek krijgen naar hoe sterk je botten zijn. Maak op werkdagen een afspraak met je huisarts als je ouder dan 50 jaar bent en wilt weten of je botontkalking hebt. Heb je botontkalking en krijg je ineens veel pijn in je rug? Bel dan op een werkdag je huisarts, of maak een afspraak.