Anafylactische shock: herkennen en direct handelen

Een anafylactische shock is een zeer heftige allergische reactie. Bel 112 als iemand snel benauwd wordt, een dikke tong of keel krijgt, of duizelig wordt en dreigt flauw te vallen. Dat gebeurt vaak kort na het eten, na een insectensteek of na een medicijn. Heeft die persoon een eigen adrenaline-pen bij zich, gebruik die dan eerst en bel daarna meteen. Blijf erbij.

Wat is een anafylactische shock?

Een anafylactische shock is een allergische reactie die zo heftig verloopt dat iemand er levensgevaarlijk ziek van wordt. De afweer reageert zo sterk op een stof dat er in meerdere organen tegelijk problemen ontstaan. Dat kan gaan om de huid, de keel, de neus, de longen, de bloedvaten, de maag, de darmen of het hart. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen. Het medische woord ervoor is anafylaxie.

Bij een anafylactische shock worden je bloedvaten heel wijd. Daardoor daalt je bloeddruk sterk en komt er te weinig bloed in je hersenen. Je wordt duizelig en dreigt flauw te vallen. Tegelijk kan je keel opzwellen, waardoor je benauwd wordt.

Anafylaxie, anafylactische reactie en anafylactische shock zijn drie namen voor hetzelfde. Zo’n reactie kan op elke leeftijd voorkomen, ook bij baby’s.

Hoe herken je een anafylactische shock?

Je herkent een anafylactische shock aan heftige klachten die heel snel opkomen. Meestal beginnen ze al seconden of minuten na contact met de stof waarvoor iemand allergisch is. Bij een voedselallergie kan de reactie ook veel later optreden. De persoon voelt zich vaak angstig of onrustig en maakt een zieke indruk.

Let op deze klachten:

• prikkelingen in de mond en de keelholte, of een metaalachtige smaak
• zwelling van de keel, benauwdheid, kortademigheid, hoesten of een piepende ademhaling
• een hese stem of het gevoel van een dikke keel
• een tong of keel die dikker wordt
• rode vlekken, bulten, jeuk of roodheid op de huid
• misselijkheid, braken of diarree
• duizeligheid, bleek en suf worden, flauwvallen of bewusteloosheid
• een bleke, koude en klamme huid

Een anafylactische shock volgt bijna altijd op iets wat de persoon net binnenkreeg: eten, een steek of beet van een insect, of een medicijn. Soms is dat verband meteen duidelijk, bijvoorbeeld vlak na een wespensteek. Bij een voedselallergie kan de reactie ook later komen. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en ook bij hevige benauwdheid, bij zwelling in het nek- en halsgebied en bij sufheid.

Wat doe je bij een anafylactische shock?

Gebruik de eigen adrenaline-pen van de persoon direct als die er is, en bel daarna meteen 112. Is er geen pen, bel dan meteen. De pen wacht niet op het telefoongesprek. Blijf daarna bij de persoon tot de ambulance er is. Ook als het beter gaat, moet de persoon naar het ziekenhuis.

1. Gebruik de eigen adrenaline-pen. Heeft de persoon een eigen pen bij zich, gebruik die dan direct, of help hem die te gebruiken. De pen gaat in de buitenkant van het bovenbeen. Wacht daar niet mee tot je iemand aan de lijn hebt.
2. Bel 112. Bel meteen daarna, en meteen als er geen pen is. Bel bij hevige benauwdheid, bij zwelling in het nek- en halsgebied, bij sufheid of bewusteloosheid, en bij een combinatie van duizeligheid, hoesten, druk op de borst en heesheid. Zeg erbij dat je aan een anafylactische shock denkt, en volg de aanwijzingen van de 112-centralist. Reageert de persoon niet meer en ademt hij niet normaal, begin dan meteen met reanimeren.
3. Maak knellende kleding bij de hals los en voorkom afkoeling.
4. Laat de persoon niet eten, drinken of roken. Vraag of er iets in de mond zit en laat dat zo nodig uitspugen.
5. Blijf erbij en blijf kijken. Controleer regelmatig het bewustzijn en de ademhaling tot professionele hulp er is. Reageert de persoon niet meer en ademt hij niet normaal, bel dan direct 112 en begin met reanimeren.
6. Zijn de klachten na 5 minuten niet minder, dan mag een tweede prik. Kijk in de bijsluiter van de pen en volg de aanwijzingen van de 112-centralist.

Hoe gebruik je een adrenaline-pen?

Je zet de pen tegen de buitenkant van het bovenbeen en houdt hem daar op zijn plaats: 3 tot 10 seconden, afhankelijk van het merk. De bijsluiter van jouw pen geeft het getal. De pen spuit dan zelf adrenaline in de spier. Adrenaline maakt je bloedvaten binnen 3 tot 5 minuten weer smaller, waardoor je bloeddruk stijgt en de duizeligheid afneemt. Het verwijdt ook je luchtwegen, zodat de benauwdheid minder wordt.

De precieze handeling verschilt per merk. Apotheek.nl noemt Anapen, EpiPen en Jext; er zijn ook andere merken geweest, en elke pen heeft een eigen bijsluiter met de handleiding. Lees die bijsluiter voordat je hem nodig hebt, en zorg dat de mensen om je heen ook weten hoe hij werkt.

Twijfel je of de klachten ernstig genoeg zijn voor de pen? Gebruik hem dan toch, en bel daarna meteen 112. Er zijn geen redenen om bij anafylaxie geen adrenaline te geven. Gebruik je een bètablokker als carvedilol, labetalol, propranolol of sotalol, dan kan de pen onvoldoende werken. Overleg daarover met je arts, en gebruik de pen in een noodgeval toch; bel daarna meteen 112.

Ben je zwanger, dan geldt hetzelfde. Adrenaline zou ervoor kunnen zorgen dat er minder bloed naar de placenta gaat, maar anafylaxie is levensgevaarlijk voor jou en je baby. Dit medicijn gebruiken is daarom in het belang van moeder en kind. Bel na gebruik altijd meteen 112. Overleg over je eigen pen met je arts, apotheker of verloskundige.

Wat gebeurt er daarna?

Na een anafylactische shock ga je met een ambulance naar het ziekenhuis, ook als de klachten door de prik al minder zijn geworden. Adrenaline haalt de ergste verschijnselen weg, maar de allergische reactie zelf moet nog behandeld worden. Thuisarts beschrijft voor kinderen wat er in het ziekenhuis kan gebeuren: extra zuurstof, een medicijn via een puffer of spray, of een middel tegen de jeuk en de zwelling.

Daarna blijven de artsen op je letten. Bij kinderen houdt de richtlijn daarvoor minimaal vier uur aan. Zijn de klachten weg, dan zoeken de artsen uit waardoor ze kwamen.

Wie een ernstige allergische reactie heeft gehad, krijgt meestal een adrenaline-pen voorgeschreven. Zorg dat je er altijd twee bij je hebt, want soms is één prik niet genoeg. Vertel ook aan de mensen om je heen dat je allergisch bent en wat ze moeten doen, bijvoorbeeld aan de mensen met wie je vaak bent, en de ouders van vriendjes.

Zo’n reactie is heftig om mee te maken, en veel mensen zijn daarna bang dat het weer gebeurt. Praat daarover met je huisarts. Die kan je doorsturen naar iemand die je helpt met die angst.

Waardoor ontstaat een anafylactische shock?

Bij een allergie reageert je afweer te sterk op een stof die voor de meeste mensen ongevaarlijk is. Dat gebeurt het vaakst na iets wat je hebt gegeten, na een steek of beet van een insect, of na een medicijn. Je afweer maakt dan veel boodschapperstoffen aan, waaronder histamine, en die veroorzaken de verschijnselen, van de lage bloeddruk tot de benauwdheid.

De bekendste veroorzakers zijn:

• eten, bijvoorbeeld pinda’s of noten
• een steek of beet van een insect, bijvoorbeeld een bij of een wesp
• medicijnen

Waarom de afweer bij de een zo sterk reageert en bij de ander niet, is niet bekend. Wel is bekend dat mensen met een pinda-allergie vaker hooikoorts, astma of eczeem hebben. Erfelijke aanleg speelt waarschijnlijk ook een rol. Een allergie voor wespen of bijen komt vaker voor bij mensen die vaak gestoken zijn.

Een ernstige allergische reactie is niet altijd te voorkomen. Soms reageert iemand heftig op iets waar hij eerder nooit allergisch voor was.

Wanneer naar de huisarts?

Bel je overdag op een werkdag, dan bel je je eigen huisarts. In de avond, de nacht, het weekend of op een feestdag neem je contact op met de huisartsenpost bij jou in de buurt. Twijfel je of dit een geval voor de huisarts is of voor 112, dan helpt ons artikel over wanneer je 112 belt en wanneer de huisarts je verder.

Heb je de adrenaline-pen gebruikt, dan bel je altijd, ook als je je beter voelt. Bel dan meteen 112, want de allergische reactie moet nog verder behandeld worden.

Weet je van jezelf of van iemand in je omgeving dat er een adrenaline-pen is, kijk dan nu waar die ligt en wat de bijsluiter zegt. Meer eerste hulp bij acute situaties vind je bij alle eerste hulp-artikelen.