Tetanus: wat het is, wat je merkt en wanneer je een prik nodig hebt

Tetanus is een heel erge ziekte en de oorzaak is een bacterie. Je kunt hem krijgen door een wond waar vuil in is gekomen: straatvuil, aarde of mest, een beet van een dier of een diepe brandwond. Bijna alle mensen in Nederland hebben als kind een prik tegen tetanus gekregen, en daardoor krijgt hier bijna niemand de ziekte nog. Heb je zo’n wond en is je laatste prik 10 jaar of langer geleden, bel dan je huisarts.

Wat is tetanus?

Tetanus is een heel erge ziekte en de oorzaak is een bacterie: Clostridium tetani. Die bacterie maakt een gif, en dat gif zorgt voor krampen in de spieren in het hele lichaam. Die krampen zijn heel gevaarlijk, en zonder goede behandeling kun je eraan doodgaan. In Nederland krijgt bijna niemand de ziekte nog, doordat de meeste kinderen prikken tegen tetanus krijgen.

De bacterie vormt sporen, en die zijn heel goed bestand tegen de omstandigheden buiten het lichaam, tegen de meeste chemische middelen en tegen verhitting tot onder de 120 graden. Zulke sporen zitten in de bovenste lagen van de grond en in straatvuil, en ook in de darmen en de mest van dieren zoals paarden, schapen, koeien, honden en katten. Ze kunnen maanden tot jaren in je lichaam overleven zonder iets te doen.

Sporen ontkiemen namelijk alleen op een plek waar weinig zuurstof is; dat is voor deze bacterie een voorwaarde. Pas daarna gaat hij het gif maken. Dat gif is uiterst giftig; er is maar een heel kleine hoeveelheid van nodig.

Het gif bindt zich aan de plek waar een zenuw op een spier aansluit en reist via die zenuw verder naar binnen. Daar haalt het als het ware de rem weg van de zenuwen die je spieren aansturen. Daardoor kan elke prikkel een heftige spierkramp uitlokken, tot een geluid of een aanraking aan toe.

Hoe krijg je tetanus?

Je kunt tetanus krijgen als je een wond hebt waar vuil in is gekomen. Het gaat dus niet om hoe groot de wond is, maar om wat erin terecht is gekomen. De bacterie zit in de bovenste lagen van de grond, in straatvuil en in de mest van dieren, en komt via een beschadiging van je huid naar binnen. Thuisarts noemt drie situaties:

• een wond waar straatvuil, aarde of mest in is gekomen
• een beet van een dier
• een diepe brandwond

De richtlijn voor huisartsen noemt de eerste twee ook. Bij een brandwond begrenst die richtlijn het tot een grotere tweede- of derdegraads brandwond, en zet er nog iets bij. Of een prik nodig is, hangt daar af van de aard en de toedracht van de brandwond en van je vaccinatiestatus. Het telt ook mee of de huisarts of de spoedeisende hulp moet behandelen.

Ook een klein prikwondje telt mee. De LCI-richtlijn schrijft dat sporen ook via kleine prikverwondingen binnenkomen, bijvoorbeeld tijdens het tuinieren, en dat veel gevallen van tetanus juist door zulke kleine verwondingen ontstaan. De reden die de richtlijn erbij geeft: mensen met een grotere wond worden meestal toch wel geprikt. Blijft een wond heel oppervlakkig en is hij goed schoongemaakt, dan is het risico juist heel klein.

Wat merk je van tetanus?

De eerste klachten komen meestal 3 tot 21 dagen na de besmetting. Soms is het al na 1 dag, en soms pas na een paar maanden. Het begint met klachten die nog nergens op wijzen: hoofdpijn, geprikkeldheid en stijfheid in je kaken. Daarna komen binnen 3 dagen de verschijnselen die wél bij tetanus horen, en dat zijn krampen. Het RIVM noemt er vier:

• stijfheid rondom de wond waar de bacterie in is gekomen
• pijnlijke spierkrampen
• problemen met slikken en ademhalen
• verkramping waarbij het lichaam als een hoepel achterover kromtrekt

Artsen hebben aparte namen voor die krampen. Kramp van je kauwspieren heet trismus: je kaken klemmen op elkaar en dat doet pijn. Kramp van je gelaatsspieren geeft een grimas die risus sardonicus heet. En de achterovergebogen houding, met je hoofd en je hielen naar beneden, heet opistotonus.

Twee dingen maken de ziekte extra zwaar. Geluid, kou en aangeraakt worden kunnen op zichzelf al een heftige, zeer pijnlijke kramp uitlokken. En je bewustzijn blijft normaal.

Je ademhaling wordt moeilijker doordat de spieren van je strottenhoofd verkrampen. Door de krampen kun je ook botbreuken of hartproblemen krijgen, en zonder goede behandeling kun je aan tetanus doodgaan. Krijg je na een wond stijfheid rondom de wond, stijve kaken, spierkrampen of moeite met slikken en ademhalen? Bel dan je huisarts en zeg erbij dat je een wond hebt gehad.

Wanneer naar de huisarts?

Bij een wond waar vuil in is gekomen heb je misschien een of meer prikken tegen tetanus nodig. Thuisarts noemt twee situaties waarin dat juist níét zo is. Klopt geen van die twee voor jou, dan bel je je huisarts, ook als je twijfelt. Je hebt geen prik nodig als één van deze twee dingen klopt:

• je hebt als kind alle prikken tegen tetanus gehad én je bent jonger dan 20 jaar
• je hebt als kind alle prikken tegen tetanus gehad én je kreeg minder dan 10 jaar geleden nog een prik tegen tetanus, bijvoorbeeld een dtp-prik voor een reis

Heb je wel een prik nodig, dan krijg je die het liefst zo snel mogelijk. Kom je er pas later achter, dan kan de prik nog tot 3 weken nadat je de wond kreeg. De richtlijn voor huisartsen zegt hetzelfde: zo snel mogelijk na de verwonding, en bij een latere melding is het nog zinvol tot 21 dagen erna.

Wat doe je zelf bij een wond waar vuil in is gekomen?

Spoel de wond goed schoon met lauw kraanwater en dek hem daarna af met een schoon verband of een schone doek. Gebruik geen zeep, en ook geen ander middel zoals jodium of soda. Is er geen water in de buurt, dan mag je wel jodium gebruiken: dat is beter dan niets.

Een bijtwond spoel je 1 of 2 minuten uit met lauw water uit de kraan of de douche. De kans dat de wond gaat ontsteken wordt daar kleiner van. Heb je een brandwond, koel die dan direct 10 tot 20 minuten met lauw stromend kraanwater en bel daarna de huisarts.

Goed schoonmaken helpt echt: de LCI-richtlijn noemt naast vaccinatie ook een goede wondhygiëne en wondbehandeling. Hoe je een wond verder verzorgt staat in de artikelen over het verzorgen van een open wond en over een snijwond. Voor een verbranding kijk je bij een brandwond koelen en verzorgen, en het overzicht van alle eerstehulponderwerpen op deze site staat op de categoriepagina.

Heb je een tetanusprik nodig na een hondenbeet?

Bel bij een bijtwond altijd de huisarts. Dat geldt ook als je prik nog geldig is, want een bijtwond gaat over meer dan tetanus alleen. Ben je gebeten door een dier, dan is er kans dat de tetanusbacterie in de wond komt. Thuisarts vraagt je dezelfde dag te bellen, ook als een mens je heeft gebeten.

De huisarts kijkt naar drie dingen. Of de wond geplakt of gehecht moet worden; als dat nodig is, kan dat tot 8 uur na de beet. Of je een prik tegen tetanus of tegen hondsdolheid nodig hebt, of medicijnen tegen ontstekingen. En of er een pees, gewricht, zenuw of bot beschadigd is; dan stuurt de huisarts je door naar een arts in het ziekenhuis.

Voor de prik tegen tetanus zijn er twee situaties. Heb je nooit een prik tegen tetanus gehad, dan is het belangrijk dat je die krijgt. Je krijgt meteen ook een prik die ervoor zorgt dat je lichaam afweerstoffen maakt, en na 1 maand en na 6 maanden volgt er nog een prik. Was je laatste prik langer dan 10 jaar geleden, dan heb je maar 1 nieuwe prik nodig. In allebei de gevallen krijg je de prik het liefst zo snel mogelijk, en in ieder geval binnen 3 weken na de bijtwond.

Hoe groot is de kans op tetanus na een hondenbeet dan eigenlijk? De LCI-richtlijn zegt dat die klein lijkt, maar dat het niet goed is onderzocht. Dat verandert het advies niet, want bij een bijtwond speelt meer dan tetanus alleen. Ben je in het buitenland door een dier gebeten, bel dan direct een arts: je hebt dan snel prikken tegen hondsdolheid nodig. Meer over wat je doet bij een hondenbeet staat in een eigen artikel.

Moet je elke tien jaar een tetanusprik halen?

Nee, niet als algemene regel. In Nederland is een prik vooral aan de orde bij een wond waar vuil in is gekomen, bij een beroep waarin je meer kans loopt, of bij een verre reis. Heb je als kind alle prikken gehad, dan ben je goed beschermd tegen tetanus tot je 20 jaar wordt. De kinderprikken beschermen je dus niet de rest van je leven.

In sommige beroepen is het risico op tetanus groter, en dan is het wel verstandig om elke 10 jaar opnieuw een prik te krijgen. Thuisarts noemt dierenartsen, hoveniers, boeren, vuilnis-ophalers en mensen die veel met paarden werken. De richtlijn voor huisartsen voegt daar grondarbeiders, veetelers, land- en tuinbouwers en veldsporters aan toe. De LCI-richtlijn geeft voor die beroepen dezelfde termijn: elke 10 jaar opnieuw een prik, te beginnen bij indiensttreding.

Ga je een verre reis maken en is het langer dan 10 jaar geleden dat je een prik kreeg? Dan raden artsen meestal aan om opnieuw te prikken. Bel daarover de GGD of je huisarts. Het RIVM noemt de wond en de verre reis als voorbeelden van situaties waarin een arts kan bepalen dat iemand nog een prik nodig heeft.

Bij een wond geldt daarnaast nog een uitzondering die met leeftijd te maken heeft. Klopt dit allebei voor jou, dan heb je geen prik nodig: je hebt als kind alle prikken tegen tetanus gehad én je bent jonger dan 20 jaar.

Prikken tegen tetanus bij kinderen

Alle kinderen in Nederland krijgen uitnodigingen voor prikken tegen tetanus: de dktp-prik en de dtp-prik. Een andere naam voor zo’n prik is vaccinatie. In het eerste jaar krijgt een baby de DKTP-Hib-HepB-prik, en daarna volgen er nog twee herhaalprikken. Sinds 1957 nodigt het Rijksvaccinatieprogramma alle kinderen in Nederland hiervoor uit.

• bij 3, 5 en 12 maanden: de DKTP-Hib-HepB-prik
• soms een extra prik bij ongeveer 2 maanden, namelijk als de moeder tijdens de zwangerschap geen prik tegen kinkhoest heeft gekregen
• bij 5 jaar: een prik tegen difterie, kinkhoest en tetanus, de DKT-prik
• bij 14 jaar: een prik tegen difterie, tetanus en polio, de DTP-prik

Wat tetanus voor een kind betekent, legt Thuisarts zo uit: een bacterie die een gifstof maakt, met krampen in de spieren overal in het lichaam. Die krampen zijn heel gevaarlijk en je kunt eraan doodgaan. Twijfel je of je kind de prik mag krijgen, vraag het dan aan het consultatiebureau of de jeugdgezondheidszorg in jouw buurt.

Hoe wordt tetanus behandeld?

Tetanus wordt behandeld in het ziekenhuis. Iemand met tetanus krijgt medicijnen tegen de gifstoffen, en zonder behandeling is de ziekte dodelijk. Wie snel en goed wordt behandeld, herstelt volgens de LCI-richtlijn volledig; diezelfde richtlijn noemt in dezelfde regel het grootste gevaar, een longontsteking doordat er tijdens de krampen iets in de longen komt. Voorkomen is beter: bel bij een wond waar vuil in is gekomen je huisarts.

De behandeling bestaat uit vijf onderdelen:

• antistoffen die het gif wegvangen voordat het zich aan de zenuwuiteinden bindt
• de wond chirurgisch schoonmaken
• antibiotica tegen de bacteriën die nog gif maken
• medicijnen die de spierkrampen dempen
• zorg op de intensive care

Bij de verpleging wordt gelet op zo min mogelijk prikkels van buiten, op het voorkomen van botbreuken en op een vrije ademweg. Na het herstel krijgt iemand alsnog een vaccinatie geadviseerd. Dat klinkt gek als je de ziekte net hebt gehad, maar het doormaken van tetanus geeft geen afweer.

Hoe vaak komt tetanus voor in Nederland?

Tetanus komt in Nederland ongeveer nul tot vijf keer per jaar voor, meestal bij oudere mensen die geboren zijn voordat het Rijksvaccinatieprogramma bestond. De LCI-richtlijn telt sinds 1990 gemiddeld 1,8 gevallen per jaar. Tussen 2000 en 2023 zijn er in totaal zes sterfgevallen door tetanus gemeld.

Dat is niet altijd zo geweest. In de jaren vlak voordat tetanus in het Rijksvaccinatieprogramma zat, gingen er elk jaar ongeveer twintig tot dertig mensen dood aan de ziekte. Het RIVM zegt het kort: alleen met een vaccinatie kun je je tegen tetanus beschermen. In principe is tetanus daarmee volledig te voorkomen, en de LCI-richtlijn voegt eraan toe dat een goede wondhygiëne en wondbehandeling ook van belang zijn.

Niet iedereen loopt hetzelfde risico. Zeer jonge en zeer oude mensen hebben meer kans op een ernstig beloop. De sterfte is hoger bij mensen van 60 jaar of ouder en bij mensen die niet zijn gevaccineerd.