Ontstoken wond: hoe herken je een wondinfectie?

Een wond die ontsteekt wordt dikker, warmer, roder of donkerder, gaat meer pijn doen, en er komt geel-wit vocht (pus) uit. Bij een donkere huid is die roodheid niet altijd te zien, en let je vooral op de zwelling, de warmte, de pijn en het vocht. Bel dezelfde dag de huisarts of de huisartsen-spoedpost als je een of meer van die dingen ziet. Is je wond in het ziekenhuis behandeld, gehecht of geopereerd, bel dan het ziekenhuis. Gaat het om een operatiewond, bel dan direct.

Hoe zie je dat een wond ontstoken is?

Je ziet het aan de verandering. Een wond doet in het begin pijn. Bij een ontsteking worden die dingen juist erger in plaats van minder. De randen van de wond worden dikker, warmer, roder of donkerder, de pijn neemt toe, en er komt geel-wit vocht (pus) uit de wond. Vergelijk de wond daarom elke dag met de dag ervoor.

Thuisarts noemt deze tekenen van een ontstoken wond:

• de wond wordt dikker, warmer, roder of donkerder
• de wond gaat meer pijn doen, ook als je pijnstillers neemt
• er komt geel-wit vocht uit de wond (pus)
• er komt meer vocht uit de wond dan eerder
• de wond gaat open
• je voelt je niet lekker of je voelt je ziek
• je krijgt koorts: 38 graden of hoger

Die kleurverandering is niet bij iedereen even goed te zien, en dat zegt Thuisarts er zelf bij. Is de wond dikker, dan is hij bij een lichte huid vaak ook roder. Bij een donkere huid is die roodheid niet altijd te zien. Let dan vooral op de zwelling, de warmte, de pijn en het vocht.

De richtlijn voor huisartsen beschrijft een wondinfectie als een enkele centimeters brede, pijnlijke en warm aanvoelende rode zone rond de wond. Het gaat dus om een gebied rond de wond. Zie je dat bij jezelf, dan kan dat passen bij een wondinfectie. Alleen een (huis)arts kan dit vaststellen.

Soms loopt er een rode streep vanuit de wond. Mensen merken die streep meestal zelf op en denken aan bloedvergiftiging, en dat maakt ongerust. Artsen noemen zo’n streep lymfangitis, en hij hoort bij de tekenen van een ontstoken wond. Bel dezelfde dag de huisarts of de huisartsen-spoedpost als je zo’n streep ziet.

Heb je geen koorts en voel je je niet ziek, dan kan de huisarts de ontsteking meestal zonder antibiotica behandelen. Meer over bloedvergiftiging en hoe je die herkent staat in een eigen artikel.

Wat is wondvocht, en wanneer is het pus?

Wondvocht is normaal en nodig. Het is helder of een beetje rood door bloed, het ruimt vuil en bacteriën op, en het is nodig om je wond beter te maken. Pus is iets anders: geel-wit vocht, en dan kan de wond ontstoken zijn. Komt er meer vocht uit de wond dan eerder, dan is dat ook een teken, en dan bel je dezelfde dag de huisarts of de huisartsen-spoedpost.

De vraag hoeveel vocht te veel is, gaat over iets anders: over het verband, en niet over een ontsteking. Thuisarts meet het af aan de vochtplek op het verband. Is die plek even groot als de wond, dan is dat genoeg vocht. Is de plek veel groter dan de wond, en lekt het vocht soms door het verband heen, dan is het te veel. Maak daarvoor een afspraak bij je huisarts, of bij het ziekenhuis als je daar behandeld bent.

Wanneer naar de huisarts?

Bel je overdag op een werkdag, dan bel je je eigen huisarts. In de avond, de nacht, het weekend of op een feestdag neem je contact op met de huisartsenpost bij jou in de buurt. Je spreekt eerst de assistent van de huisarts. Die stelt vragen, bespreekt jouw situatie met de huisarts en bespreekt daarna met jou wat er nodig is.

De lijst hierboven geldt voor iedereen gelijk. Wie je belt hangt af van waar je wond is behandeld. Heb je de wond zelf verzorgd, of heeft de huisarts hem behandeld, dan bel je dezelfde dag de huisarts of de huisartsen-spoedpost. Is de wond in het ziekenhuis behandeld, gehecht of geopereerd, dan bel je de arts of verpleegkundige daar. Gaat het om een operatiewond, bel dan direct.

Pijn is de uitzondering op het tempo hierboven. Doet de wond veel meer pijn dan bij zo’n wond past? Bel dan direct je huisarts of de huisartsen-spoedpost. De richtlijn voor huisartsen noemt dat een aanwijzing voor een zeldzame, ernstige infectie die dieper in het weefsel zit.

Er is nog een grens die minder bekend is. De richtlijn voor huisartsen vraagt contact op te nemen bij tekenen van infectie, bij algemene ziekteverschijnselen, en bij onvoldoende genezing na 2 dagen. Is de ontsteking er al, dan noemt de richtlijn ook uitbreiding van de infectie als reden om contact op te nemen. Gaat het na 2 dagen niet beter, dan is dat op zichzelf al een reden om contact op te nemen, ook zonder koorts en ook zonder pus.

Wat kun je zelf doen om een wondinfectie te voorkomen?

Een wond die al ontstoken is, verzorg je niet zelf: dan bel je. Wat je wél zelf doet, doe je om te voorkomen dat een wond gaat ontsteken. Bloedt een verse wond niet veel, spoel hem dan 1 of 2 minuten schoon met lauw water uit de kraan of de douche. Stopt het bloeden niet, bel dan direct de huisarts of de huisartsen-spoedpost. Raak de wond daarna zo min mogelijk aan, en houd de spullen waarmee je hem verzorgt schoon.

• Was je handen en polsen 20 tellen of langer met zeep voordat je de wond verzorgt, en droog ze af met een schone of papieren handdoek.
• Komt er nog vocht uit de wond, doe er dan een pleister op, of een vet gaas of zalfgaas met daaromheen een verband dat vocht opneemt. Houd dat vol tot de wond droog is.
• Ga niet in bad, niet zwemmen en niet naar de sauna zolang de wond open is.
• Rook niet. Door roken brengen je bloedvaten minder zuurstof naar de wond, en zuurstof is juist nodig om te genezen.

Hoe je een verse wond verder verzorgt staat in de artikelen over het verzorgen van een open wond en over een snijwond. Het overzicht van alle eerstehulponderwerpen staat op de categoriepagina.

Wie krijgt sneller een wondinfectie?

Een ontsteking komt vaker voor bij bepaalde wonden en bij bepaalde mensen. De richtlijn voor huisartsen noemt vier dingen die de kans boven de 5 procent brengen. Dat zijn diabetes die niet goed is ingesteld, een wond aan het been of de voet, een vervuilde wond, en een wond die langer is dan 5 cm. Thuisarts noemt roken als aparte risicofactor: roken maakt de kans op een ontsteking groter.

Ook je afweer telt mee. Thuisarts noemt drie voorbeelden van een minder goede afweer: een ziekte zoals kanker, medicijnen zoals prednison of chemotherapie, en geen milt hebben. Bij een minder goede afweer overweegt de huisarts om alvast antibiotica te geven, ook als de wond nog niet ontstoken is. Bel dus ook bij een verse wond als dit voor jou geldt.

Een bijtwond raakt vaker ontstoken dan een andere wond. Bij scheur- en snijwonden loopt het risico op een wondinfectie van 2 tot 5 procent, bij bijtwonden van 3 tot 18 procent. In een Nederlands onderzoek op de spoedeisende hulp was het risico ook hoger bij mensen ouder dan 75 jaar.

Wat doet de huisarts bij een ontstoken wond?

Meestal maakt de huisarts de wond zorgvuldig schoon, en daar blijft het bij. Artsen noemen dat een wondtoilet. De richtlijn voor huisartsen zegt dat zo’n wondtoilet genoeg is bij een ontstoken wond zonder algemene ziekteverschijnselen en zonder tekenen van een diepere huidinfectie, bij iemand met een normale afweer. Antibiotica zijn dus meestal niet nodig.

Bij een wondtoilet doet de huisarts dit:

• korsten op de wond losweken en de wond spoelen met lauwwarm kraanwater
• vuil en dood weefsel weghalen, of daarvoor doorverwijzen naar de chirurg
• hechtingen eruit halen als die door de ontsteking op spanning staan
• de wond afdekken met een zalfgaas, en bij veel vocht een verband gebruiken dat vocht opzuigt

Ontsmettingsmiddelen gebruikt de huisarts daarbij niet, en jodium- en honinggazen worden afgeraden. Je krijgt te horen hoe vaak het verband verwisseld moet worden en hoe je de wond daarna schoonmaakt met water. De richtlijn adviseert de huisarts om een wond na 2 dagen nog eens te controleren.

Antibiotica komen in beeld als je er ziek van wordt. De richtlijn noemt drie situaties: algemene ziekteverschijnselen, een diepere huidinfectie, of iemand uit een risicogroep ook zonder die ziekteverschijnselen. Het gaat dus om hoe ziek je bent, niet om op hoeveel plekken de ontsteking zit. Bij een ontstoken bijtwond horen een zorgvuldig wondtoilet en antibiotica via de mond wél bij de behandeling.

Zat er straatvuil, aarde of mest in de wond, dan kijkt de huisarts ook of je een prik tegen tetanus nodig hebt. Dat hangt af van je vaccinaties en van je afweer.

Een operatiewond die ontsteekt

Een operatiewond kan ook gaan ontsteken, en dat gebeurt meestal pas thuis. In het ziekenhuis verzorgen artsen en verpleegkundigen de wond. Weer thuis doe je dat zelf, of met hulp van iemand anders. De tekenen zijn dezelfde als bij een andere wond. Merk je er een, bel dan direct de arts of verpleegkundige in het ziekenhuis.

Vóór de operatie gaat het erom dat je geen wondjes in je huid krijgt, want daar kunnen bacteriën in komen die tijdens de operatie in de operatiewond terechtkomen. Was je met gewone zeep en niet met een ruwe washand, borstel of scrubhandschoen. Scheer je niet op de plek waar je geopereerd wordt en gebruik daar ook geen ontharingscrème. Is scheren nodig, dan doet de arts dat vlak voor de operatie.

Thuis verzorg je de wond op een schone plek, met schone handen, en met spullen die je bewaart in een kast of doos die dicht kan. Gooi gebruikt verband meteen weg. Was de wond niet met zeep, gebruik geen washand, en smeer er geen bodylotion of crème op.

Een bijtwond die ontsteekt

Ben je gebeten door een dier of door een mens, bel dan dezelfde dag de huisarts of de huisartsen-spoedpost, ook als de wond er goed uitziet. Spoel de wond eerst 1 of 2 minuten uit met lauw water uit de kraan of de douche, want dan is de kans kleiner dat hij gaat ontsteken. Bij een bijtwond kijkt de huisarts naar meer dan de ontsteking alleen.

De huisarts bekijkt drie dingen. Of de wond geplakt of gehecht moet worden, en dat kan tot 8 uur na de beet. Of je een prik tegen tetanus of hondsdolheid nodig hebt, of medicijnen tegen ontstekingen. En of er een pees, gewricht, zenuw of bot beschadigd is. In dat geval stuurt de huisarts je door naar een arts in het ziekenhuis.

Antibiotica krijg je bij een bijtwond vaker dan bij een andere wond. Thuisarts noemt een bijtwond in je hand, pols, voet, been of gezicht, een beet van een mens of een kat, en een minder goede afweer. Is de bijtwond al ontstoken, dan horen een zorgvuldig wondtoilet en antibiotica via de mond bij de behandeling.

De richtlijn voor huisartsen legt het risico op hondsdolheid (rabiës) bij dierenbeten buiten Nederland, en bij beten van vleermuizen binnen en buiten Nederland. In de afgelopen decennia zijn er vier gevallen van rabiës in Nederland geweest, en die kwamen alle vier door een beet in het buitenland. Ben je in het buitenland door een dier gebeten, bel dan direct een arts. Doe dat ook na een beet van een vleermuis, ook in Nederland.

Bij een kans op hondsdolheid geldt één uitzondering op de regel dat er alleen water op de wond gaat. De richtlijn voor huisartsen schrijft dan 15 minuten spoelen met lauwwarm kraanwater, en in dit geval wél ontsmetten met alcohol 70%. Dat geldt alleen bij die kans op hondsdolheid en niet bij een gewone wond. Bel daarnaast altijd direct een arts.

Wanneer is het wondroos en geen gewone wondinfectie?

Wondroos is iets anders en vraagt een andere reactie. Het is een erge ontsteking van de huid zelf, niet alleen van de wondranden. Je krijgt opeens een rode of donkere plek die dik, warm en pijnlijk is en die glanst. Die plek wordt in een paar uur groter, meestal in een onderbeen of op het puntje van je neus. Denk je aan wondroos, bel dan direct je huisarts of de huisartsen-spoedpost.

	Gewone wondinfectie	Wondroos
Waar je het ziet	rond de wond, een paar centimeter breed	een plek op je huid, vaak zonder dat je een wondje hebt gemerkt
Hoe het eruitziet	de wondranden worden dikker, warmer, roder of donkerder, met geel-wit vocht (pus)	een rode of donkere plek die dik, warm en pijnlijk is, glanst en in een paar uur groter wordt
Waar het meestal zit	op de plek van de wond	meestal in een onderbeen of op het puntje van je neus, aan 1 kant van je lichaam
Antibiotica	meestal niet nodig	snel nodig
Wanneer je belt	dezelfde dag de huisarts of de huisartsen-spoedpost. Bij een operatiewond direct het ziekenhuis	direct je huisarts of de huisartsen-spoedpost

Andere namen voor wondroos zijn erysipelas en cellulitis. In de NHG-Standaard *Bacteriële huidinfecties* geldt erysipelas als een specifieke vorm van cellulitis, en allebei worden ze op dezelfde manier behandeld. Bij wondroos hoef je geen wondje gezien te hebben: een puistje, een schaafwond, eczeem of schimmel tussen je tenen is al genoeg als ingang.

Meer over wondroos en hoe je dat herkent staat in een eigen artikel. Andere onderwerpen vind je bij alle onderwerpen over de huid.