Antibiotica: waar ze wel en niet tegen helpen

Antibiotica zijn medicijnen tegen een ontsteking door een bacterie. Ze doden bacteriën of remmen hun groei. Tegen een virus doen ze niets, dus ook niet bij griep of verkoudheid. Daarom krijg je bij die klachten geen antibioticum van je arts, hoe beroerd je je ook voelt.

Wat zijn antibiotica?

Antibiotica zijn medicijnen die goed helpen bij een ontsteking door een bacterie, schrijft Thuisarts. Ze doden de bacteriën of ze remmen hun groei. Maar ze werken niet bij alle ontstekingen, want lang niet elke ontsteking komt door een bacterie. Er bestaan veel soorten antibiotica, en elk soort werkt tegen andere bacteriën.

Bacteriën zijn zo klein dat je ze niet kunt zien. Soms delen ze zich snel en verspreiden ze zich door je lichaam, bijvoorbeeld als je koorts hebt. Niet alle bacteriën maken je ziek. In je darmen zitten er juist veel die je nodig hebt, want die helpen bij het verteren van je eten.

Het bekendste antibioticum is penicilline. Welk middel je krijgt, hangt af van de bacterie die de ontsteking veroorzaakt. Soms zijn er zelfs twee antibiotica tegelijk nodig om een infectie weg te krijgen, bijvoorbeeld bij een maagzweer. Een antibioticum werkt namelijk niet tegen elke bacterie.

Helpen antibiotica tegen griep of verkoudheid?

Nee. Antibiotica werken niet tegen een ontsteking door een virus, en griep en verkoudheid komen allebei door een virus. Daarom geeft een arts er geen antibiotica voor. De meeste ontstekingen ontstaan door een virus, schrijft Thuisarts. Alleen bij een ontsteking door een bacterie, zoals een longontsteking, een blaasontsteking of sommige soa’s, is een antibioticum zinvol.

Apotheek.nl zegt het net zo kort: antibiotica werken niet tegen virussen, zoals bij griep, verkoudheid of waterpokken. En de NHG-Standaard Acuut hoesten geeft huisartsen mee dat ze de patiënt moeten uitleggen dat antibiotica niet werken tegen luchtwegvirussen.

Wanneer schrijft een arts wel antibiotica voor?

Een arts schrijft antibiotica alleen voor als het echt nodig is, dus als je lichaam de ziekmakende bacteriën niet zelf kan doden. Heeft je afweersysteem genoeg weerstand, dan lukt dat meestal op eigen kracht, legt Apotheek.nl uit. Thuisarts noemt daarbij twee situaties: een ontsteking met ernstige klachten die lang duren, of klachten die terugkomen nadat het even beter ging.

Soms begint een ontsteking met een virus en komt er later een bacterie bij. Dat kan gebeuren bij ontstekingen van de keel, de longen, het oor of het oog. De ontsteking wordt dan erger. Vaak wordt de koorts hoger, of de koorts komt na een paar dagen zonder koorts weer terug. Een antibioticum werkt in dat geval tegen die bacterie, niet tegen het virus waarmee het begon.

Ook bij een ontsteking door een bacterie is een antibioticum niet altijd de beste keus. De NHG-Standaard Acute rhinosinusitis is de richtlijn voor huisartsen bij een bijholteontsteking. Die is er helder over: de aandoening geneest vrijwel altijd vanzelf binnen 2 tot 3 weken. Antibiotica hebben geen invloed op dat beloop en ze geven vaak bijwerkingen. Artsen zijn dus terughoudend, en dat doen ze om resistentie te voorkomen.

Hoe snel werkt een antibioticum?

Hoe snel een antibioticum werkt, verschilt per middel. Kijk voor jouw eigen antibioticum dus op de bijsluiter of vraag het je apotheker. Van amoxicilline, een veelgebruikt antibioticum, schrijft Apotheek.nl dat capsules, tabletten en drank na 1 tot 2 uur beginnen te werken. Na een paar dagen merk je dat de klachten van de infectie afnemen.

Neem je een antibioticum vaker dan één keer per dag, verdeel de innames dan goed over de dag. Dan werkt het middel de hele dag door. Hoe vaak je het moet innemen staat op het etiket van de apotheek, en de assistent of de apotheker legt je graag uit hoe je het het beste inneemt.

Word je juist zieker terwijl je antibiotica slikt, houd je langer dan 3 dagen koorts, of komt de koorts terug nadat hij weg was? Neem dan contact op. Stop nooit zelf met de antibiotica, maar overleg eerst met je huisarts.

Hoe lang blijft een antibioticum in je lichaam?

Hoe lang een antibioticum in je lichaam blijft, verschilt per soort, en er is geen getal dat voor alle antibiotica geldt. Van amoxicilline schrijft Apotheek.nl dat één dosis 6 tot 12 uur werkt. Van metronidazol staat er dat je na de laatste dosis van de kuur nog minstens 2 dagen wacht voor je weer alcohol gebruikt. Dan ben je er zeker van dat alle metronidazol uit je lichaam is verdwenen.

Wil je het voor jouw eigen middel weten, kijk dan in de bijsluiter of zoek je medicijn op bij Apotheek.nl. Je apotheker kan het je ook vertellen, en die kent je andere medicijnen erbij. Dat laatste is nuttig, want een antibioticum kan met andere medicijnen in de knoop komen.

Bij twee antibiotica werkt het anders, en dat is goed om te weten als je de pil gebruikt. Rifampicine en rifabutine hebben nog tot 4 weken ná het stoppen invloed op de betrouwbaarheid van de pil. Gebruik je een van die twee, overleg dan met je arts over extra anticonceptie.

Hoe gebruik je antibiotica?

Tabletten en capsules neem je het beste in met water, terwijl je staat of zit. Houd je hoofd bij het doorslikken een beetje naar voren en drink er een flink glas water achteraan. Zo gaat het medicijn snel door je slokdarm naar je maag. Dat is belangrijk: sommige antibiotica kunnen je slokdarm beschadigen als ze in je keel blijven hangen.

Een oplostablet los je op in een beetje water. Wacht tot het middel is opgelost, drink het op en drink er daarna nog een glas water achteraan. Kinderen krijgen vaak een drankje. Meestal is dat een suspensie die je van tevoren goed moet schudden, zodat je kind de juiste hoeveelheid binnenkrijgt.

Sommige antibiotica werken beter op een lege maag. Op het etiket staat dan dat je ze 1 uur voor of 2 uur na het eten inneemt. Andere kun je juist beter met wat voedsel innemen, want dan heb je minder kans op klachten van je maag of darmen.

Ben je zwanger of geef je borstvoeding, zeg dat dan tegen je arts en je apotheek. Bij het ophalen controleert de apotheek of je het antibioticum kunt gebruiken naast je andere medicijnen, je klachten en je ziektes, en of het middel kan bij zwangerschap of borstvoeding. Ook de dosering wordt daar nagerekend, bijvoorbeeld als je nieren minder goed werken.

Waarom moet je een antibioticakuur afmaken?

Omdat er anders bacteriën kunnen overleven. Apotheek.nl schrijft dat de infectie dan blijft bestaan of terugkeert. Ook al merk je vóór het einde van de kuur al niets meer van de infectie, dan betekent dat niet dat alle bacteriën verdwenen zijn. Volg dus de adviezen van je arts en het etiket. Stop nooit zelf met de antibiotica, maar overleg eerst met je huisarts.

Een antibioticakuur duurt vaak 5 tot 10 dagen, soms korter en soms langer. Heb je vragen over de lengte van jouw kuur, dan beantwoorden je arts en je apotheker die graag. Ben je een keer een dosis vergeten, neem die dan zo snel mogelijk alsnog in. Is het al bijna tijd voor de volgende, sla de vergeten dosis dan over en ga verder op de normale tijd.

Wat is antibioticaresistentie?

Resistentie betekent dat een bacterie ongevoelig is geworden voor een antibioticum. Dat gebeurt als antibiotica vaak tegen die bacterie worden gebruikt. Krijg je daarna een ontsteking met zo’n ongevoelige bacterie, dan helpen die antibiotica niet meer, en je kunt er erg ziek van worden. Soms helpen andere antibiotica nog wel.

Steeds meer bacteriën zijn resistent, schrijft Thuisarts, en dat komt doordat er in de wereld vaak antibiotica worden geslikt als het eigenlijk niet nodig is. In sommige landen zijn antibiotica zelfs zonder recept te koop. Het RIVM waarschuwt dat bacteriële infecties in het ergste geval niet meer te behandelen zijn. Voor mensen met een verminderde weerstand is dat risico het grootst.

Zelf kun je er iets aan doen. Thuisarts noemt vier punten:

• Slik de antibiotica op de tijden die op het recept staan.
• Stop nooit zelf met de antibiotica, maar overleg eerst met je huisarts.
• Gebruik geen oude restjes antibiotica, niet van jezelf en ook niet van anderen.
• Slik in het buitenland geen antibiotica die je zonder recept kunt kopen. Ga eerst naar een arts in het land waar je bent.

Wat zijn de bijwerkingen van antibiotica?

De bekendste bijwerkingen zijn misselijk zijn, diarree en jeukende vlekken op de huid. De diarree komt doordat het antibioticum ook de bacteriën in je darmen aanvalt, de darmflora. Die dunne ontlasting komt trouwens niet altijd door het antibioticum: soms komt het door de infectie waarvoor je het slikt. Stop nooit zelf met de antibiotica, maar overleg eerst met je huisarts.

Antibiotica kunnen ook een overgevoeligheid of een allergische reactie geven. Verschijnselen daarvan zijn benauwdheid, koorts of flauwvallen. Rode vlekjes op de huid kunnen wijzen op een allergie, maar het kan ook een gewone bijwerking zijn. Neem bij deze klachten contact op met je arts of apotheker.

Weet je dat je overgevoelig bent voor een bepaald antibioticum, geef dat dan door aan je apotheek en je arts. De apotheek zet het in je medicatiedossier, zodat je dat middel later niet opnieuw krijgt.

Mag je alcohol drinken als je antibiotica gebruikt?

Bij de meeste antibiotica mag je alcohol drinken, schrijft Apotheek.nl. Bij metronidazol niet. Je lichaam reageert daar anders op dan normaal: je gezicht kan rood worden, je kunt misselijk of benauwd worden en je kunt last krijgen van hoofdpijn, zweten en verwardheid. Dat gebeurt al bij kleine hoeveelheden alcohol.

Gebruik je metronidazol, wacht dan na de laatste dosis van de kuur nog minstens 2 dagen voor je weer alcohol drinkt. Twijfel je bij jouw eigen antibioticum, vraag het dan aan je arts of apotheker.

Werkt de pil als je antibiotica gebruikt?

Ja, bij vrijwel alle antibiotica blijft de pil gewoon werken. Apotheek.nl schrijft dat antibiotica geen invloed hebben op de werking van de anticonceptiepil. Twee middelen zijn de uitzondering: rifampicine en rifabutine. Van allebei staat op hun eigen pagina bij Apotheek.nl dat ze de betrouwbaarheid van de pil verminderen, en van de meeste andere anticonceptie met hormonen.

Gebruik je een van die twee, overleg dan met je arts of een spiraaltje of de prikpil kan. Kan dat niet, dan gebruik je condooms naast de pil, tot en met 4 weken nadat je met het middel bent gestopt. Ook de morning-afterpil kan in die periode minder betrouwbaar zijn.

Wanneer naar de huisarts?

Antibiotica krijg je meestal bij een ontsteking met ernstige klachten die lang duren, of bij klachten die terugkomen nadat het even beter ging. Juist dan wil je weten wanneer het niet goed gaat. Thuisarts noemt zeven redenen om te bellen terwijl je antibiotica gebruikt, en die staan hieronder.

Bel je overdag op een werkdag, dan bel je je eigen huisarts. In de avond, de nacht, het weekend of op een feestdag neem je contact op met de huisartsenpost bij jou in de buurt. Bel ook als je bijwerkingen krijgt of als de antibiotica niet lijken te helpen.

Stop nooit zelf met de antibiotica, maar overleg eerst met je huisarts. Doe dat ook niet als je je beroerd voelt van de bijwerkingen. Dit artikel vervangt de bijsluiter en het advies van je arts of apotheker niet.