Hand-, voet- en mondziekte

Hand-, voet- en mondziekte is een kinderziekte met pijnlijke rode plekjes en blaasjes in de mond, op de handen en op de voeten. Het komt door een virus en vooral kinderen jonger dan 10 jaar krijgen het. Meestal begint het met wat koorts, en pas daarna komen de blaasjes. Binnen 2 weken gaat het vanzelf over.

Wat is hand-, voet- en mondziekte?

Bij hand-, voet- en mondziekte, ook geschreven als hand-voet-mondziekte, krijgt je kind pijnlijke rode plekken en blaasjes in de mond, op de handen en op de voeten. Het komt door een virus. Er zijn verschillende virussen die het kunnen geven, bijvoorbeeld het coxsackievirus A16 en het enterovirus type 71.

Vooral kinderen jonger dan 10 jaar krijgen de ziekte, en binnen die groep vooral kinderen van 1 tot 5 jaar. Het komt vaak aan het eind van de zomer of in de herfst.

Niet iedereen die het virus binnenkrijgt wordt er ziek van. Hoe vaak dat gebeurt, is niet precies bekend. Wie wel ziek wordt, heeft meestal milde klachten.

Hand-, voet- en mondziekte is iets heel anders dan mond- en klauwzeer bij dieren. Dat komt door een ander virus.

Hoe begint hand-, voet- en mondziekte?

Meestal begint het met een beetje koorts, bijvoorbeeld 38,5 graden. In het begin zie je nog niets aan de huid. Na 12 tot 36 uur komen er kleine rode vlekjes en blaasjes in de mond. Pas daarna komen de blaasjes op de handpalmen en onder de voeten.

Tussen de besmetting en de eerste klachten zitten meestal 3 tot 6 dagen. Bij sommige kinderen is dat korter of langer, van 1 tot 10 dagen.

In die eerste dagen kan je kind snotterig worden, met keelpijn en hoesten. Het kan ook buikpijn krijgen, misselijk worden, overgeven met hoofdpijn, diarree hebben en geen zin hebben om te eten.

De blaasjes in de mond gaan makkelijk kapot en worden dan pijnlijke ontstoken wondjes, ook wel zweertjes of aften genoemd. Die blaasjes zitten op de tong, op het slijmvlies in de mond en achter op het gehemelte. Eten en drinken doen daardoor pijn.

De blaasjes op de handpalmen en onder de voeten zijn 2 tot 5 millimeter groot, met vaak een rood kringetje eromheen. De handen zijn vaker aangedaan dan de voeten. Soms komen er geen blaasjes op de handen en voeten, of maar een paar. Soms komen er ook rode bobbeltjes op de billen, rond de vagina of penis, en in het gezicht.

Je kunt ze makkelijk verwarren met krentenbaard en met waterpokken. Bij waterpokken zitten de blaasjes over het hele lichaam en jeuken ze. Hier zitten ze vooral in de mond, op de handpalmen en onder de voeten, en jeuken ze niet. Aan de buitenkant zijn deze ziektes niet altijd uit elkaar te houden. Alleen een (huis)arts kan dit vaststellen.

Hoe raakt je kind besmet?

De virussen die deze ziekte geven, zijn heel besmettelijk. Ze gaan over via het vocht uit de blaasjes als kinderen elkaar aanraken, en via de lucht door hoesten. Ook via poep, als handen niet goed gewassen worden. En via spullen als speelgoed, een telefoon, een tablet of een computermuis.

Je kind kan anderen al besmetten voordat je iets ziet. Een ziek kind is net zo besmettelijk als een kind dat het virus bij zich draagt en nog geen klachten heeft.

Kunnen volwassenen hand-, voet- en mondziekte krijgen?

Meestal niet. De meeste volwassenen hebben de ziekte als kind gehad en er toen afweer tegen gemaakt. Je kunt het virus wel bij je dragen en doorgeven zonder zelf ziek te worden. Word je als volwassene toch ziek, dan verloopt de ziekte vaker met hoge koorts en met plekjes op de romp, de armen en de benen.

Ben je zelf ziek, dan hoef je niet thuis te blijven van je werk. Er zijn ook geen beperkingen voor wat je op je werk kunt doen. Werk je met jonge kinderen, let dan wel extra op goede hygiëne. Besmetting kan al gebeuren voordat iemand klachten heeft.

Bel direct je huisarts of de huisartsenpost als je koorts hebt met erge hoofdpijn, pijn in je nek of een stijve nek. Doe dat ook als je suf of in de war wordt, als je binnen een paar uur zieker wordt, of als je steeds moet overgeven. Bel ook direct bij paarse of rode vlekjes of stipjes op je huid die niet lichter worden als je erop drukt. Bel bij koorts ook direct als je weinig afweer hebt door een ernstige ziekte of door een medische behandeling zoals een chemokuur. Bel je huisarts als je eigen klachten erger worden of niet overgaan.

Wat kun je zelf doen?

Geef je kind extra te drinken. Eten is even minder belangrijk. Wil het door de pijn in de mond niet drinken, geef dan vaker kleine slokjes koud water in plaats van een hele beker in één keer. Zuigen op een waterijsje kan helpen tegen de pijn. Zorg voor genoeg rust, maar je kind hoeft niet in bed te blijven.

• Geef geen vruchtensap of andere zure drank. Dat doet pijn aan de wondjes in de mond.
• Gebruik geen verdovende gel voor in de mond. Die wordt niet aangeraden bij deze ziekte.
• Geef zo nodig paracetamol. Lees de bijsluiter voor de hoeveelheid die bij de leeftijd van je kind hoort, of vraag het bij de apotheek.
• Naar buiten mag gewoon, als je kind zich daar goed genoeg voor voelt.
• In bad of onder de douche mag ook gewoon.
• Was je handen na de wc en na het verschonen van een luier.

Er zijn geen medicijnen tegen hand-, voet- en mondziekte. Paracetamol helpt tegen de pijn en tegen het zieke gevoel, maar het maakt de ziekte niet korter.

Bel direct je huisarts of de huisartsenpost als je kind veel minder drinkt dan normaal, minder dan de helft van wat het gewend is. Bel ook als je kind een halve dag niet heeft geplast. Dat geldt ook als je kind anders ziek is dan je gewend bent of als je je erge zorgen maakt. De andere redenen om te bellen staan verderop, in de lijst onder Wanneer naar de huisarts.

Mag je kind naar school of de opvang?

Ja, als je kind zich goed genoeg voelt. Thuishouden om anderen niet te besmetten heeft geen zin, want je kind heeft anderen al besmet voordat het zelf ziek werd. Dat kan al dagen eerder gebeurd zijn, toen er nog niets te zien was.

Vertel het wel op school of op de opvang. Dan kan de leiding andere ouders laten weten dat de ziekte heerst, zodat zij weten dat hun kind het makkelijk kan krijgen. Het kan wel zijn dat de school of de opvang eigen regels heeft voor een bepaalde ziekte.

Wanneer naar de huisarts?

Bel je overdag op een werkdag, dan bel je je eigen huisarts. In de avond, de nacht, het weekend of op een feestdag neem je contact op met de huisartsenpost bij jou in de buurt. Je spreekt daar eerst een speciaal getrainde assistent, die naar je klachten luistert en vragen stelt. Daarna bespreken jullie wat er nodig is.

Door de pijn in de mond wil een kind vaak niet drinken. Uitdroging, te weinig vocht in het lichaam, is het belangrijkste risico van deze ziekte. Hoeveel je kind drinkt en hoe vaak het plast zijn de twee dingen die je zelf kunt zien.

De richtlijn voor huisartsen over kinderen met koorts zegt dat het belangrijker is hoe ziek je kind is dan hoe hoog de koorts is. Let dus op hoe je kind zich gedraagt, niet alleen op de thermometer. Vertrouw daarbij op wat je zelf ziet: als je kind anders ziek is dan je gewend bent, is dat een reden om te bellen.

Bij een baby is rustig gedrag geen geruststelling. Een kind jonger dan 3 maanden met koorts hoort altijd door een arts gezien te worden, hoe rustig het er verder ook uitziet. Kinderen onder de 3 maanden worden vaker ernstig ziek, en aan hun gedrag is dat vaak niet af te lezen.

Hetzelfde geldt voor een kind met minder afweer, bijvoorbeeld door een ziekte of door medicijnen. Bel dan eerder, ook als je kind er rustig uitziet.

Wat doet de huisarts?

De huisarts kijkt naar de blaasjes in de mond en op de handen en voeten, en stelt zo vast wat het is. Een test is daarvoor meestal niet nodig. Deze ziekte wordt wel makkelijk met andere huidaandoeningen verward. Laten kijken is daarom zinvol als je twijfelt, en de huisarts is om dezelfde reden voorzichtig met crèmes tegen bacteriën of schimmels.

De huisarts kan het virus niet wegnemen. De behandeling is erop gericht dat je kind genoeg drinkt en minder pijn heeft. Paracetamol is daarbij het eerste middel.

Hoe gaat het verder?

Een kind met hand-, voet- en mondziekte wordt binnen 2 weken vanzelf beter. De blaasjes op de handen en voeten genezen binnen een week. Alleen de nagels kunnen er langer over doen: er kunnen lijntjes op de nagels komen, en soms laat een nagel los. Dat is zeldzaam. Als het gebeurt, is dat meestal pas 2 weken of langer nadat de ziekte begon.

Het duurt dan een paar maanden voordat de nagel weer helemaal is teruggegroeid. Ook kan de huid van de handpalmen en de voetzolen gaan vervellen. Dat gebeurt in de weken na de ziekte en het gaat vanzelf over.