Waterpokken

Waterpokken is een kinderziekte met jeukende vlekjes, blaasjes en korstjes over het hele lichaam. Bijna elk kind in Nederland krijgt het een keer, meestal voor het zesde jaar. Bij een gezond kind gaat het vanzelf over en is je kind binnen 10 dagen weer beter. Er is geen medicijn waardoor het sneller overgaat.

Wat zijn waterpokken?

Waterpokken is een kinderziekte die door een virus komt. Je kind krijgt er over het hele lichaam jeukende vlekjes, blaasjes en korstjes van, vaak ook in de mond, in het haar en op de oogleden. Bijna iedereen krijgt waterpokken als kind. Meer dan 95 procent van de kinderen die in Nederland opgroeien heeft het op zijn zesde gehad, meldt het RIVM.

De ziekte komt het vaakst voor bij kinderen van 0 tot en met 4 jaar en neemt daarna sterk af. Op de leeftijd van 12 jaar heeft meer dan 95 procent van de kinderen die in Nederland zijn opgegroeid waterpokken doorgemaakt.

Bij gezonde kinderen jonger dan 12 jaar verloopt waterpokken meestal mild, en de ziekte gaat vanzelf over. Elk jaar komen er in het Europese deel van Nederland tussen de 200 en 350 patiënten met waterpokken in het ziekenhuis terecht, vooral kinderen onder de 4 jaar. Voor wie het risico anders ligt, lees je verderop bij de risicogroepen.

Hoe verlopen waterpokken?

Waterpokken begint meestal niet met vlekjes maar met verkoudheid. Je kind kan koorts hebben, hangerig en ziek zijn, soms al voordat de waterpokken te zien zijn. Na een of twee dagen komen er kleine rode bultjes op de huid, die beginnen op het hoofd of de romp. Op die bultjes ontstaan blaasjes die erg jeuken.

De blaasjes zitten vooral op het lijf, het gezicht en tussen de haren. Ze komen ook op de oogleden en in de mond. In de mond en de keel kunnen het kleine pijnlijke zweertjes worden, en soms zitten ze ook op de penis of de vulva. Dat kan erg pijnlijk zijn. Een waterijsje of iets kouds te drinken helpt tegen die pijn.

Na een paar dagen drogen de blaasjes in en worden het korstjes. De korstjes zijn na 1 tot 2 weken verdwenen. Typisch voor waterpokken is dat je alle stadia tegelijk ziet: nieuwe vlekjes, blaasjes met vocht en oude korstjes door elkaar op dezelfde huid.

De klachten duren ongeveer tien dagen. De meeste kinderen met waterpokken zijn binnen 10 dagen weer beter. Als de huid daarna hersteld is, blijven er soms kleine kuiltjes achter, vooral in het gezicht.

Hoe raakt je kind besmet, en hoe lang is het besmettelijk?

Je kind kan waterpokken op twee manieren krijgen. De eerste is druppeltjes met het virus inademen, bijvoorbeeld als iemand met waterpokken hoest of praat. De tweede is de blaasjes met vocht aanraken. Dat kunnen ook de blaasjes van iemand met gordelroos zijn. Is je kind besmet geraakt, dan krijgt het binnen 3 weken vlekjes.

Waterpokken is heel besmettelijk. Vanaf 2 dagen voordat de vlekjes verschijnen kan je kind anderen al besmetten, dus voordat je zelf iets ziet. Zodra alle blaasjes droog zijn is waterpokken niet meer besmettelijk, en dat is meestal na ongeveer 7 dagen. De korstjes die daarna nog te zien zijn, zijn niet besmettelijk.

De tijd tussen de besmetting en de eerste blaasjes is 10 tot 21 dagen. Dat is dus niet een paar dagen. Een kind dat vandaag bij iemand met waterpokken in de buurt is geweest, kan er pas twee tot drie weken later ziek van worden.

Binnen een gezin is besmetting bijna niet te voorkomen. Het virus is er al voordat iemand het merkt.

Mag je kind naar school of de opvang?

Ja, als je kind zich goed voelt mag het gewoon naar school of naar het kinderdagverblijf. Thuishouden om anderen te beschermen heeft weinig zin: je kind was al besmettelijk vanaf 2 dagen voordat het vlekjes kreeg, en de andere kinderen zijn dan meestal al besmet. Het kan wel zijn dat de school of de opvang eigen regels heeft.

Vertel het wel aan de pedagogisch medewerker of de leraar. Dan kan de school of de opvang andere ouders informeren en, als dat nodig is, extra maatregelen nemen.

Zwemmen kun je beter even overslaan. Het warme zwemwater kan de jeuk erger maken, en de wondjes kunnen na het zwemmen gaan ontsteken. In bad en onder de douche mag je kind wel gewoon.

Wat wél belangrijk is: houd je kind uit de buurt van mensen uit een risicogroep. Dat zijn zwangeren die nog geen waterpokken hebben gehad, en mensen met weinig afweer. Ga je met je kind vliegen, vraag dan bij de luchtvaartmaatschappij wat daar de regels over waterpokken zijn.

Wat kun je zelf doen tegen de jeuk?

Houd de nagels van je kind kort en probeer ervoor te zorgen dat je kind zich niet krabt. Door krabben wordt de jeuk erger en kunnen de plekjes gaan ontsteken. Heeft je kind pijnlijke blaasjes in de mond, geef dan een waterijsje of iets kouds te drinken tegen de pijn. Drinkt je kind veel minder dan normaal, minder dan de helft, bel dan je huisarts of de huisartsen-spoedpost.

Er zijn geen medicijnen die helpen tegen waterpokken, en ook geen medicijnen waardoor het sneller overgaat. Wel kun je iets op de vlekjes smeren om de klachten minder te maken: zink-lotion, mentholgel of carbomeer-watergel. Zo’n lotion of gel koop je bij de apotheek en een recept is niet nodig.

• Smeer het op de vlekjes, niet op de wondjes.
• Smeer geen mentholgel bij een kind jonger dan 2 jaar. Als het de damp ervan inademt, kan dat gevaarlijk zijn.
• Middelen tegen jeuk die je slikt, zoals een antihistaminicum, worden bij waterpokken niet aangeraden.

Gaan de blaasjes ontsteken, dan kan er krentenbaard ontstaan. Je ziet dan geel vocht in de blaasjes, natte plekjes en geelbruine korstjes. Daar kun je zelf niets aan doen: stuur een foto naar je huisarts. Als het krentenbaard is, krijgt je kind een crème.

Wanneer naar de huisarts?

Bel je overdag op een werkdag, dan bel je je eigen huisarts. In de avond, de nacht, het weekend of op een feestdag neem je contact op met de huisartsenpost bij jou in de buurt. Je spreekt daar eerst een speciaal getrainde assistent, die naar je klachten luistert en vragen stelt. Daarna bespreken jullie wat er nodig is.

Denk je dat je kind in levensgevaar is? Bel dan meteen 112. Dat kan dag en nacht. De telefonist vertelt je wat je moet doen tot de ambulance er is.

De leeftijdsgrens van 11 jaar staat er niet voor niets bij. Ouder dan 11 betekent: vanaf 12 jaar. Vanaf die leeftijd verloopt waterpokken vaker ernstiger, en dan kan de huisarts virusremmers geven. Die helpen vooral als ze binnen 24 uur na het ontstaan van de vlekjes en blaasjes beginnen. Denk je bij een kind van 12 of ouder aan waterpokken, bel dan binnen 24 uur.

Let ook op hoe ziek je kind zich gedraagt en niet alleen op de thermometer. Wordt je kind zieker terwijl de blaasjes al aan het indrogen zijn, of krijgt het opnieuw koorts na een paar koortsvrije dagen, dan is dat een reden om te bellen. Dat geldt ook als je al bij de huisarts bent geweest.

Voor wie zijn waterpokken wél gevaarlijk?

Bij gezonde kinderen jonger dan 12 jaar verloopt waterpokken meestal mild. Voor vier groepen geldt dat niet: pasgeboren en te vroeg geboren baby’s, mensen met minder afweer, iedereen ouder dan 11 jaar die niet beschermd is, en zwangeren. Wie tot een van die groepen hoort en contact heeft gehad met waterpokken, neemt contact op met de eigen huisarts.

Zwangeren. Waterpokken kan tijdens de zwangerschap problemen geven voor de moeder en voor de baby. Je kunt zelf een erge longontsteking krijgen. Er is een heel kleine kans dat de baby een afwijking krijgt. En van de 100 vrouwen met waterpokken in de zwangerschap wordt bij 5 vrouwen de baby te vroeg geboren.

Ben je zwanger, heb je nooit waterpokken gehad en ben je in de buurt geweest van iemand met waterpokken of gordelroos, bel dan direct je verloskundige of huisarts. Je krijgt dan meestal nog dezelfde dag bloedonderzoek naar antistoffen. Hoe eerder je zo nodig antistoffen krijgt, hoe beter, en dat kan tot 10 dagen na het contact.

Pasgeboren baby’s. Krijgt een moeder waterpokken tussen een week voor en een week na de bevalling, dan kan de baby besmet raken. De baby kan dan een ontsteking krijgen, bijvoorbeeld in de longen, maag en darmen, lever of het hersenvlies. Die baby krijgt na de geboorte antistoffen via een infuus. Ook te vroeg geboren baby’s kunnen erger ziek worden van waterpokken.

Mensen met weinig afweer. Wie heel weinig afweer heeft, bijvoorbeeld door chemotherapie of prednison, kan erg ziek worden van waterpokken. Dat geldt ook voor je kind zelf als het minder afweer heeft. Bel in dat geval de huisarts, ook als de klachten nog mild lijken.

Iedereen ouder dan 11 jaar, dus vanaf 12 jaar. Vanaf die leeftijd verloopt waterpokken vaker ernstiger en is er meer kans op een longontsteking. Wie ouder is dan 11 en waterpokken krijgt, belt binnen 24 uur de huisarts.

Voor de meeste mensen om je kind heen geldt dit allemaal niet. Wie al een keer waterpokken heeft gehad of een prik tegen waterpokken heeft gekregen, kan het niet meer krijgen en hoeft niets te doen. Dat geldt ook als er thuis al een kind waterpokken heeft gehad.

Waterpokken bij volwassenen

Waterpokken is een kinderziekte, maar volwassenen kunnen het ook krijgen. In Nederland is dat zeldzaam, want bijna elk kind krijgt het een keer en bijna niemand krijgt het een tweede keer. Wie het toch krijgt na zijn elfde, kan er erg ziek van worden. Die grens ligt niet bij volwassen worden maar bij 12 jaar: ook een kind van 12 hoort hierbij.

Dat er in Nederland zo weinig volwassenen waterpokken krijgen, komt doordat bijna iedereen het hier als kind doormaakt. In de tropen en subtropen gebeurt dat veel minder vaak. Wie is opgegroeid in een land waar het virus minder voorkomt, heeft daardoor meer kans om waterpokken alsnog op latere leeftijd te krijgen.

Wat je merkt is grotendeels hetzelfde als bij een kind. Je wordt eerst verkouden, daarna krijg je over je hele lichaam jeukende vlekjes en blaasjes, en die drogen uit tot korstjes. Ben je ouder dan 11, dan kun je je daarbij ook moe of grieperig voelen. En je kunt er een longontsteking bij krijgen, met hoesten, benauwdheid en koorts.

Die longontsteking is de reden dat er een leeftijdsgrens is. De behandelrichtlijn voor huisartsen noemt hem bij volwassenen de meest voorkomende ernstige complicatie en zegt erbij dat hij moeilijk te behandelen is. Tegelijk is hij zeer zeldzaam.

Krijg je er toch een, dan ga je meestal naar het ziekenhuis en krijg je daar medicijnen via een infuus. Na zo’n longontsteking kun je nog een paar weken moe blijven.

Wie ouder is dan 11 en waterpokken krijgt, belt binnen 24 uur de huisarts. Je kunt dan soms virusremmers krijgen, waardoor je minder lang ziek bent. Die helpen vooral als ze binnen 24 uur na het ontstaan van de vlekjes en blaasjes beginnen.

Bel direct je huisarts of de huisartsen-spoedpost in deze situaties:

• je bent zwanger of je bent net bevallen
• je hebt heel weinig afweer, bijvoorbeeld door chemotherapie of prednison
• je wordt benauwd
• je krijgt hoge koorts
• je wordt suf

Voel je je goed, dan kun je gewoon naar buiten en werken. Je mag ook gewoon in bad of onder de douche. Mensen uit een risicogroep blijven wel beter uit je buurt zolang je blaasjes nog niet zijn ingedroogd.

De meeste mensen met waterpokken zijn binnen 10 dagen weer beter. Tegen de jeuk kun je dezelfde lotion of gel smeren als een kind, en ook dan geldt: niets op de wondjes. De waarschuwing tegen ibuprofen, naproxen en diclofenac geldt op elke leeftijd.

Kan iemand gordelroos krijgen van je kind?

Nee. Gordelroos krijg je niet van een ander. Het ontstaat doordat het virus dat je zelf ooit bij waterpokken hebt opgelopen, in je lichaam is achtergebleven en later weer actief wordt. Dat gebeurt vooral als de weerstand laag is, en de kans is het grootst bij mensen ouder dan 60 jaar. Opa of oma kan dus geen gordelroos krijgen van een kleinkind met waterpokken.

Andersom kan wel iets. Wie nog nooit waterpokken heeft gehad, kan van je kind waterpokken krijgen. En het vocht uit de blaasjes van iemand mét gordelroos is besmettelijk voor wie nog geen waterpokken heeft gehad. Die persoon krijgt dan waterpokken, geen gordelroos.

Voor de meeste grootouders is er dus geen bezwaar: wie al waterpokken heeft gehad, kan het niet nog een keer krijgen. Weet iemand niet zeker of hij waterpokken heeft gehad, dan kan de huisarts dat met bloedonderzoek laten uitzoeken.

Wanneer is contact eigenlijk risicovol? De richtlijn voor huisartsen noemt drie situaties:

• iemand met waterpokken of gordelroos binnen het gezin of huishouden
• gezichtscontact van dichterbij dan 2 meter, 5 minuten of langer
• langer dan een uur in dezelfde ruimte zijn

Kinderen halen en brengen bij school of de opvang telt niet als risicocontact. Deze grenzen gelden alleen voor iemand die nog nooit waterpokken heeft gehad en ook geen prik tegen waterpokken heeft gekregen.

Hoe gaat het verder na waterpokken?

De meeste kinderen zijn binnen 10 dagen weer beter en houden er niets aan over. Soms blijven kleine kuiltjes in de huid achter, vooral in het gezicht. Bijna niemand krijgt een tweede keer waterpokken. Het virus blijft daarna wel in het lichaam, zonder dat het iets doet. Je kind merkt daar niets van.

Soms wordt dat virus jaren later weer actief. Dan geeft het jeuk, pijn en blaasjes op de huid, en dat heet gordelroos. Dat kan tientallen jaren na de waterpokken gebeuren en het is geen nieuwe besmetting.

Twijfel je of de uitslag echt waterpokken is? Blaasjes bij kinderen kunnen ook bij hand-, voet- en mondziekte horen. Die zitten in de mond, op de handpalmen en op de onderkant van de voeten, en ze jeuken niet. Waterpokken zit juist over het hele lichaam en jeukt wel. Aan de buitenkant zijn ze niet altijd uit elkaar te houden, en alleen een (huis)arts kan dit vaststellen.