Open wond: wat doe je, en wanneer bel je de huisarts?

Een open wond is een wond in de huid, bijvoorbeeld een schaafwond of een snee. Bloedt de wond flink, bel dan 112, druk stevig op de wond en spoel hem niet. Bel 112 ook als de persoon duizelig en suf is, klam of bleek ziet, zweet, flauw dreigt te vallen of zich ziek voelt. Bloedt de wond niet flink, spoel hem dan met lauw water uit de kraan en druk hem daarna dicht tot het bloeden stopt. Gebruik geen zeep en geen ontsmettingsmiddel: die werken volgens Thuisarts niet beter tegen ontstekingen dan kraanwater.

Wat doe je bij een open wond?

Het Rode Kruis begint met één vraag, en die splitst de hulp in twee routes. Bloedt de wond flink, dan druk je, bel je 112 en spoel je juist niet. Bloedt hij niet flink, dan gelden de stappen hieronder. De NHG-behandelrichtlijn voor huisartsen zegt over het spoelen hetzelfde als Thuisarts: reinig een wond met lauwwarm kraanwater en gebruik geen ontsmettingsmiddelen.

1. Kijk eerst hoe erg het is. Bel of laat 112 bellen bij een hevig bloedende wond, en ook als de persoon duizelig en suf is, klam of bleek ziet, zweet, flauw dreigt te vallen of zich ziek voelt. Druk dan met verband of een schone (thee)doek stevig op de wond en laat eerder aangelegd verband zitten. Zo’n wond spoel je niet, want een wond die de huisarts moet zien dek je alleen af. Volg dan verder een hevig bloedende wond. De stappen hieronder gelden voor een wond waarbij dit allemaal niet speelt.
2. Werk schoon. Trek wegwerphandschoenen aan zodra je die kunt pakken.
3. Spoel de wond met lauw water uit de kraan of de douche. Eén of twee minuten is genoeg. Lukt spoelen onder de kraan niet, of doet het te veel pijn, doe dan water in een beker en spoel daarmee.
4. Gebruik alleen water. Geen zeep, geen jodium, geen soda. Is er geen schoon water beschikbaar, dan is een niet-kleurend ontsmettingsmiddel wél beter dan niets.
5. Zit er zand of een steentje in? Spoel grotere korrels eruit met kraanwater. Blijven er korreltjes zitten, haal die er dan met een pincet uit.
6. Droog de omgeving van de wond met een steriel kompres of een schone doek.
7. Druk de wond dicht tot hij niet meer bloedt.
8. Raak de wond zelf niet meer aan en dek hem af. Een pleister, een steriel gaaskompres of een snelverband, afhankelijk van hoe groot de wond is en hoeveel hij bloedt. Een schaafwond is de uitzondering: die laat je drogen zonder pleister, tenzij hij diep is of er kleding tegenaan schuurt.

Welke soorten open wonden zijn er?

Niet elke open wond vraagt hetzelfde. De soorten die je het vaakst tegenkomt verschillen in hoe de huid stuk is gegaan, en dat bepaalt of je moet drukken, spoelen of juist laten drogen. Het Rode Kruis begint op zijn pagina over huidwonden met één vraag: bloedt de wond flink? Zo ja, dan druk je en bel je 112. Zo nee, dan spoel je.

Een snijwond is een pijnlijke, duidelijk begrensde open wond, en hij geeft soms veel bloedverlies. Bij een schaafwond laat je de wond aan de lucht drogen zodra hij niet meer bloedt; er komt dan een korst op die hem beschermt. Bloedt een schaafwond nog, druk er dan voorzichtig op met een schoon verband of een schone theedoek tot het stopt, en houd een arm of been omhoog.

Een bijtwond staat apart. Daarbij bel je dezelfde dag de huisarts of de huisartsen-spoedpost, ook als de wond klein lijkt.

Wat doe je bij een kleine wond of een schaafwond?

De meeste wondjes die je thuis oploopt vallen in deze groep: een snee in een vinger tijdens het koken, een geschaafde knie na een val. Kleine wondjes genezen meestal vanzelf, schrijft het Rode Kruis. Ze vragen dus weinig, maar wel het juiste, en een schaafwond vraagt net iets anders dan een snee.

Kleine wondjes genezen meestal vanzelf. Spoel ze met lauw water uit de kraan en dek ze af als dat nodig is.

Een schaafwond behandel je net iets anders. Laat die aan de lucht drogen: er komt dan een korst op die de wond beschermt. Is de schaafwond diep, of schuurt er kleding tegenaan, doe er dan wel een gewone pleister op en verschoon die één of twee keer per dag. Controleer de wond elke dag, want hij kan ook gaan ontsteken als je goed hebt gespoeld.

Gebeurt dat, maak dan een afspraak bij de huisarts. Thuisarts geeft bij een schaafwond een eigen bellijst. Bel de huisarts bij één of meer van deze klachten:

• de wond blijft bloeden of bloedt erg veel
• je hebt veel pijn
• er komt steeds meer vocht uit de wond
• je kunt een deel van je lichaam bij de wond niet goed meer bewegen, bijvoorbeeld je arm, pols, been, vingers of tenen; er kan dan een zenuw, pees of gewricht beschadigd zijn
• er is aarde, straatvuil of mest in de wond gekomen; de huisarts kijkt dan of je een tetanusprik nodig hebt
• je maakt je erg veel zorgen over de wond

Wanneer bel je de huisarts bij een open wond?

Thuisarts heeft twee lijsten: bellen dat niet kan wachten en bellen dat tot een werkdag kan wachten. Ze gelden voor een snee of een wond waarbij je huid gescheurd is; voor een schaafwond geldt de eigen lijst die hierboven bij de schaafwond staat. Bel direct de huisarts of de huisartsen-spoedpost bij een of meer van deze dingen:

• de arm of het been met de wond wordt koud en krijgt minder kleur
• je kunt je tenen of vingers niet meer bewegen, of bepaalde bewegingen niet meer maken
• je kunt niet meer lopen
• je hebt veel pijn aan de wond
• het bloeden stopt niet
• de randen van de wond raken elkaar niet

Bel je huisarts op werkdagen bij een of meer van deze dingen:

• er is aarde, straatvuil of mest in de wond gekomen
• je afweer is minder goed, door een ziekte of door medicijnen, of doordat je geen milt hebt
• je hebt je aan een vieze naald geprikt

Het Rode Kruis noemt daarnaast nog een aantal redenen om (spoed)contact op te nemen met de huisarts. Het gaat om zichtbare botten, spieren of ander onderhuids weefsel, en om wonden die blijven bloeden. Verder om grote of niet schoon te krijgen wonden, om bijtwonden, en om mensen met een verminderde weerstand of diabetes.

Let op: zit de wond op je hoofd? Dan telt de klap zelf ook mee. Bel bij twijfel je huisarts.

Een diepe of grote wond moet worden gehecht, geplakt of gelijmd. Daarvoor ga je naar de huisarts of het ziekenhuis; hechten kan het best binnen twaalf uur. Twijfel je over de vraag wanneer je 112 belt en wanneer de huisarts? Dat staat in het artikel over de waarschuwingssignalen van een spoedgeval.

Heb je een tetanusprik nodig?

Bijna alle mensen in Nederland hebben als kind een prik tegen tetanus gekregen. Toch is het bij een vuile wond de moeite om na te gaan of die prik nog geldt, want de bescherming loopt af. Heb je een wond waar misschien vuil in zit? Bel dan je huisarts als één of meer van deze dingen voor jou klopt:

• je hebt nog nooit een prik tegen tetanus gehad
• je weet niet of je ooit een prik tegen tetanus hebt gehad
• je afweer is minder, bijvoorbeeld door medicijnen, door chemotherapie of doordat je milt is weggehaald
• het is tien jaar of langer geleden dat je een prik tegen tetanus kreeg

Je hebt dan misschien één of meer nieuwe prikken nodig. Die krijg je het liefst zo snel mogelijk, maar het kan nog tot drie weken nadat je de wond opliep.

Je hebt geen prik nodig als één van deze twee dingen voor jou klopt:

• je hebt als kind alle prikken tegen tetanus gehad én je bent jonger dan 20 jaar
• je hebt als kind alle prikken gehad én je kreeg minder dan tien jaar geleden nog een prik, bijvoorbeeld een dtp-prik voor een reis

In andere situaties bel je je huisarts, ook als je twijfelt. Twijfel je of je alle kinderprikken hebt gehad, dan is dat op zichzelf al een reden om te bellen.

Tetanus is een heel erge ziekte, veroorzaakt door een bacterie. Het geeft krampen in de spieren van het hele lichaam en je kunt eraan doodgaan. In Nederland krijgt bijna niemand het nog, doordat de meeste kinderen ertegen worden geprikt. Bel bij twijfel de huisarts.

Hoe weet je of een wond ontsteekt?

Controleer de wond elke dag. Een wond kan gaan ontsteken, ook als je hem goed hebt gespoeld. Thuisarts noemt vijf dingen waaraan je dat merkt. Neem bij één of meer daarvan contact op met je huisarts; is je wond door een arts behandeld, bel dan dezelfde dag de huisarts of de huisartsen-spoedpost:

• er komt geel-wit vocht uit de wond (pus)
• de randen van de wond worden dikker, warmer, roder of donkerder
• de wond gaat meer pijn doen
• je voelt je niet lekker
• je krijgt koorts: 38 graden of hoger

De NHG-behandelrichtlijn noemt naast tekenen van infectie nog twee redenen om contact op te nemen: algemene ziekteverschijnselen, en een wond die na twee dagen onvoldoende geneest. Is je wond in het ziekenhuis behandeld, bel dan het ziekenhuis. Meer over hoe je dat herkent staat in het artikel over een wondinfectie.

Komt er nog vocht uit de wond, doe er dan een pleister op, of een vet gaas of zalfgaas met daaromheen een verband dat vocht opneemt. Houd dat vol tot de wond droog is.