Koolmonoxidevergiftiging

Koolmonoxide ruik, proef en zie je niet, en de eerste klachten lijken op griep: hoofdpijn, misselijk zijn, overgeven en moe worden. Denk je dat er koolmonoxide vrijkomt? Ben je zelf binnen, waarschuw dan je huisgenoten, ga naar buiten en bel buiten 112. Sta je buiten, ga dan niet zelf naar binnen.

Wat is koolmonoxide?

Koolmonoxide (CO) is een giftig gas dat ontstaat bij onvolledige verbranding van koolstofhoudende stoffen, zoals olie, aardgas en hout. Je ruikt het niet, je proeft het niet en je ziet het niet. Het prikkelt je luchtwegen ook niet. Daardoor merk je vaak niets terwijl het gas zich ophoopt in een kleine of slecht geventileerde ruimte.

Bij een volledige verbranding reageert koolstof met zuurstof tot kooldioxide (CO2) en water. Is er te weinig zuurstof, dan verloopt de verbranding onvolledig. Er ontstaat dan minder kooldioxide, en in plaats daarvan koolmonoxide. Koolmonoxide en kooldioxide zijn dus twee verschillende gassen, ook al lijken de namen op elkaar.

Via je ademhaling komt het gas in je bloed. Daar bindt het aan hemoglobine, de rode kleurstof in je bloed, en wel ruim tweehonderd keer sterker dan zuurstof dat doet. Op de plaatsen waar koolmonoxide bindt, kan geen zuurstof meer binden. Er ontstaat zuurstoftekort in je weefsels, en je hersenen en je hart zijn daar het gevoeligst voor.

Hoe herken je een koolmonoxidevergiftiging?

De eerste verschijnselen lijken op griep: lichte hoofdpijn, misselijkheid, overgeven, vermoeidheid en duizeligheid. Bij ernstiger vergiftiging komen daar verwardheid, een versnelde hartslag en bewusteloosheid bij. Dat de eerste klachten zo gewoon lijken, is precies waarom een koolmonoxidevergiftiging vaak niet wordt herkend.

Twee dingen wijzen bij griepklachten op koolmonoxide, en die twee zijn het belangrijkst om te onthouden. Het eerste is dat de klachten afnemen zodra je de ruimte verlaat of naar buiten gaat. Het tweede is dat meerdere mensen in dezelfde ruimte vaak tegelijk klachten hebben. Woon je alleen, dan valt dat tweede signaal weg. Blijven ze allebei uit, dan is koolmonoxide daarmee niet uitgesloten.

Let daarom vooral op de omstandigheden en niet alleen op de klachten zelf. Een milde koolmonoxidevergiftiging lijkt op griep of op een voedselvergiftiging, en wordt daardoor gemakkelijk over het hoofd gezien. Het zijn juist de omstandigheden die aan koolmonoxide moeten doen denken: een gastoestel in huis, een kleine ruimte, en klachten die meereizen met de plek waar je bent.

Wat moet je doen bij een koolmonoxidevergiftiging?

Ben je zelf binnen, waarschuw dan eerst je huisgenoten, ga daarna direct naar buiten en bel buiten 112. Twijfel niet en wacht niet af. Sta je buiten, ga dan niet zelf naar binnen, om geen enkele reden. Ook niet om iemand te waarschuwen, en ook niet als die persoon niet meer reageert. Je kunt dan zelf vergiftigd raken, en dan is er niemand meer die kan helpen.

1. Waarschuw je huisgenoten. Ben je zelf binnen, zeg dan tegen iedereen dat ze meteen naar buiten moeten.
2. Ga naar buiten. Zorg dat je zo snel mogelijk frisse lucht kunt inademen.
3. Bel buiten 112. Zeg tegen de centralist dat je koolmonoxide vermoedt.
4. Ga niet zelf naar binnen. Om geen enkele reden, ook niet om te waarschuwen. Is er nog iemand binnen, meld dat dan aan de centralist en laat het ophalen aan de hulpdiensten over.
5. Volg de aanwijzingen van de hulpdienst op. Zij bepalen wanneer je weer naar binnen kunt.

Reageert iemand buiten niet meer, bel dan altijd direct 112. Zet je telefoon op de luidspreker en leg hem naast je neer: de hulpverlener aan de telefoon begeleidt je. Ademt hij niet of niet normaal, begin dan met reanimeren. Twijfel je over de ademhaling, ga dan ook reanimeren. Ademt hij wel normaal, houd dan de luchtweg vrij: kantel het hoofd licht achterover en til de kin op. Moet je weg om iemand anders te helpen, of gaat hij braken, draai hem dan op de zij.

Wanneer naar de huisarts?

Vermoed je nu koolmonoxide, dan bel je 112 en niet de huisarts. De huisarts is er voor de andere situatie: vage klachten die steeds terugkomen en die thuis erger zijn dan buitenshuis. Dat patroon past bij langdurige blootstelling aan een lage concentratie koolmonoxide, en juist daardoor wordt de oorzaak vaak pas laat gevonden.

Bel je overdag op een werkdag, dan bel je je eigen huisarts. In de avond, de nacht, het weekend of op een feestdag neem je contact op met de huisartsenpost bij jou in de buurt.

Wie lopen extra risico?

Hart- en vaatpatiënten en mensen met astma of een andere longziekte hebben meer last van koolmonoxide. Kinderen krijgen eerder klachten, omdat zij verhoudingsgewijs meer lucht inademen. Rokers hebben al een verhoogde hoeveelheid koolmonoxide in hun bloed, en mensen die als chauffeur, garagemedewerker of bij de brandweer werken soms ook.

Zwangeren en hun ongeboren kind lopen allebei risico. Een zwangere heeft van zichzelf al meer koolmonoxide in haar bloed, en die hoeveelheid loopt daardoor sneller op. Het ongeboren kind is zeer gevoelig voor koolmonoxide. Het gas passeert de placenta en bindt aan het hemoglobine van de foetus, dat het nog sterker vasthoudt dan dat van een volwassene. De hoeveelheid in het bloed van de foetus kan daardoor twee keer zo hoog worden als bij de moeder, en het duurt langer voordat die weer daalt.

Waar komt koolmonoxide vandaan?

Slecht werkende verbrandingstoestellen zijn de meest voorkomende oorzaak van koolmonoxidevergiftiging in woningen. Het gaat om verwarmingstoestellen als cv-ketels, open haarden en pelletkachels, om warmwatertoestellen als geisers, gasboilers en combiketels, en om kooktoestellen als gasfornuizen en gasovens. Elk toestel dat iets verbrandt, kan koolmonoxide maken.

Het risico is het grootst als de rookgassen niet goed worden afgevoerd, bijvoorbeeld door een verstopt of lekkend rookkanaal. In een kleine of slecht geventileerde ruimte hoopt het gas zich dan snel op. Een barbecue, aggregaat of draaiende motor levert buiten weinig risico op, maar binnen wel: in de buitenlucht verdunt koolmonoxide snel, binnen niet.

Een nieuw toestel is geen garantie. Volgens het Rode Kruis wordt de helft van de vergiftigingen veroorzaakt door moderne of nieuwe cv-ketels. Ook houtpellets vormen een risico, want die kunnen bij kamertemperatuur koolmonoxide afgeven in een slecht geventileerde opslagruimte.

Hoe wordt een koolmonoxidevergiftiging behandeld?

De behandeling is erop gericht de koolmonoxide te verdrijven met zuurstof, want daarmee verdwijnt het gas sneller uit je bloed. In gewone buitenlucht duurt het 3 tot 6 uur voordat de helft van de koolmonoxide weg is. Krijg je zuivere zuurstof toegediend, dan is dat nog maar een half uur tot 2 uur. Daarom krijg je bij klachten zo snel mogelijk zuurstof.

In het ziekenhuis wordt gemeten hoeveel koolmonoxide er nog aan je hemoglobine gebonden zit. Die verbinding heet carboxyhemoglobine, afgekort COHb. Ook wordt gekeken of je hart of je hersenen schade hebben opgelopen. Bij een ernstige vergiftiging kan hyperbare zuurstoftherapie worden overwogen, een behandeling in een overdruktank. Die kan mogelijk latere klachten aan het zenuwstelsel verminderen.

Zo voorkom je een koolmonoxidevergiftiging

Ventileer je huis permanent en zorg altijd voor frisse lucht. Zet bijvoorbeeld een raam op een kier of laat een ventilatierooster open staan, dag en nacht. Laat je cv-ketel, geiser of kachel elk jaar controleren door een gecertificeerd bedrijf, ook als het toestel nieuw of modern is.

Kijk daarnaast zelf regelmatig naar je gastoestel. Deze signalen wijzen op een slechte verbranding:

• een geeloranje vlam in plaats van een blauwe vlam
• roest, roet of andere sporen van corrosie op het toestel
• condens op ramen of muren in de ruimte met het toestel

Zie je een van deze dingen, neem dan contact op met een gecertificeerde installateur. Voor installatie, onderhoud en reparatie aan een cv-ketel, geiser, gashaard of gaskachel moet je sinds 1 april 2023 een CO-vrij gecertificeerd bedrijf inschakelen. Zelf klussen aan deze toestellen is strafbaar. Laat de schoorsteen minstens één keer per jaar reinigen. Heb je een kolen- of houtkachel, verwijder dan ook regelmatig de as.

Woon je in een portiekwoning, flat of appartement, dan deel je de rookgasafvoer waarschijnlijk met je buren. De vereniging van eigenaren of de verhuurder moet die gezamenlijke afvoer laten controleren en goedkeuren door een gecertificeerd installatiebedrijf.

Waar hang je een koolmonoxidemelder op?

Een koolmonoxidemelder kan je op tijd waarschuwen, want het gas zelf merk je niet op. Koolmonoxide is bijna even zwaar als lucht en mengt zich er gelijkmatig mee. Het stijgt dus niet meteen omhoog zoals rook, en het zakt ook niet naar de grond, zoals vaak wordt gedacht. Waar je de melder ophangt, hangt daarom af van de ruimte.

• In een ruimte met een verbrandingstoestel: aan het plafond en centraal in de ruimte. Houd 1 tot 3 meter horizontale afstand tot het toestel en minstens 30 centimeter tot de muren.
• In een slaapkamer of andere ruimte zonder verbrandingstoestel: op ademhoogte, dus de hoogte waarop je slaapt, zit of loopt.
• Nooit: naast een luchtinlaat of luchtuitlaat, achter gordijnen of kasten, of direct boven een kooktoestel.

Koop alleen een melder waar de norm NEN-EN 50291 op de verpakking staat. Zet bij het ophangen de plaatsingsdatum en de vervangdatum met watervaste stift op de voorkant, want een melder gaat niet onbeperkt mee. Wijkt het installatievoorschrift in de handleiding van jouw melder hiervan af, neem dan contact op met de leverancier.