Vergiftiging

Van een vergiftiging is sprake als je zoveel van een stof binnenkrijgt dat je er ziek van wordt. Dat kan door iets in te slikken, door damp of gas in te ademen, door contact met je huid of doordat er iets in je oog komt. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen. Het kader bovenaan noemt de overige situaties waarin 112 nodig is. In alle andere gevallen bel je de huisarts of de huisartsenpost.

Wat is een vergiftiging?

Een vergiftiging is wat er gebeurt als je zoveel van een stof binnenkrijgt dat je lichaam er schade van oploopt. Het gaat om stoffen waarmee je dagelijks in aanraking komt. Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum noemt geneesmiddelen, huishoud- en doe-het-zelfproducten, cosmetica, drank, genotsmiddelen en bestrijdingsmiddelen. Bij normaal gebruik geven die producten geen problemen. Bij onjuist gebruik of een onjuiste hoeveelheid kunnen er serieuze gezondheidsproblemen ontstaan.

Het voorbeeld dat het NVIC zelf noemt, is een kind dat uit nieuwsgierigheid een slokje neemt uit een fles allesreiniger. Volwassenen overkomt het ook. Een bekend geval bij het NVIC is iemand die thee of koffie zet met water waar nog ontkalker in zit.

Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum, afgekort NVIC, hoort bij het UMC Utrecht. Het centrum krijgt per jaar ruim 48.000 telefonische informatieverzoeken over acute vergiftigingen bij mensen en dieren. Die lijn is niet voor het publiek. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. In alle andere gevallen bel je de huisarts of de huisartsenpost.

Hoe herken je een vergiftiging?

Wat je ziet hangt af van de stof en van de hoeveelheid, dus er bestaat geen lijstje dat altijd opgaat. Het Rode Kruis noemt bij een ernstige situatie verwardheid, onrust, ademhalingsproblemen, hartritmestoornissen en bewusteloosheid. Daarnaast kan iemand pijn of een branderig gevoel in de mond hebben. Ook klachten die op het eerste oog onschuldig lijken, kunnen bij een vergiftiging horen.

Het Rode Kruis noemt deze verschijnselen:

• verwardheid, onrust, ademhalingsproblemen, hartritmestoornissen en bewusteloosheid bij een ernstige situatie
• pijn of een branderig gevoel in de mond
• op het eerste oog onschuldige klachten, zoals jeuk, een droge mond, wazig zien en pijn
• problemen met de ademhaling, een andere huidskleur dan normaal (bleek, rood of blauw), of zeer grote of juist heel kleine pupillen

Het Rode Kruis rekent ook een sterk vermoeden tot de vaststelling. Dat kan het vermoeden zijn dat iemand een gevaarlijke stof of een overdosis heeft binnengekregen, bijvoorbeeld doordat er restanten in de buurt liggen. Of het vermoeden dat iemand een knoopcelbatterij heeft ingeslikt.

Bij een overdosis van drugs of medicijnen ziet het er soms anders uit. Het Rode Kruis noemt daar grote of kleine pupillen, een vreemde huidskleur, en buikkrampen, stuipen of misselijkheid. Soms komt daar een lichaamstemperatuur van 39 °C of hoger bij, of plotseling extreem ontregeld of agressief gedrag.

Klachten hoeven niet meteen te beginnen. Na het eten van giftige paddenstoelen beginnen de verschijnselen soms pas uren later, schrijft het Rode Kruis. Wacht dus niet af tot het duidelijk wordt. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. In alle andere gevallen bel je de huisarts of de huisartsenpost.

Wat doe je bij een vergiftiging?

Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. Bel in alle andere gevallen de huisarts of de huisartsenpost. Stop ondertussen als dat kan de verdere blootstelling aan de stof.

1. Stop de blootstelling als dat kan. Zorg dat de persoon niet nog meer van de stof binnenkrijgt. Gaat het om een gas en ben je zelf binnen, waarschuw dan de anderen en ga naar buiten. Is er iemand anders binnen, ga er dan niet zelf naar binnen.
2. Laat de mond spoelen bij pijn of een branderig gevoel. De persoon spoelt de mond met water en spuugt dat vervolgens uit. Niet doorslikken.
3. Bel of laat 112 bellen als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. Gaat het om een gas, bel dan buiten.
4. Bel in alle andere gevallen de huisarts of de huisartsenpost. Ook als iemand zich nog goed voelt.
5. Vertel om welke stof het gaat. Geef die informatie door aan de 112-centralist of aan de zorgverlener. Het NVIC vraagt om de naam van het product en om de geschatte hoeveelheid, dus houd de verpakking bij de hand.
6. Laat de persoon op de zij liggen, niet op de rug. Dat is veiliger als er braaksel komt.

Reageert iemand niet meer, bel dan 112. Is er ook geen normale ademhaling, begin dan met reanimeren. Een slapend of bewusteloos persoon die veel moet braken, leg je op de zij. Wat je verder doet bij iemand die bewusteloos is, staat in een eigen artikel.

Wat je juist niet doet bij een vergiftiging

Wek nooit zelf braken op. Geef bij een overdosis van drugs of medicijnen ook geen water, melk of iets anders te drinken, tenzij een professionele hulpverlener dat uitdrukkelijk adviseert. Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum schrijft dat bij een vergiftiging vaak wordt gedacht dat laten braken altijd een zinvolle eerste hulpmaatregel is, en dat het tegendeel waar is. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. In alle andere gevallen bel je de huisarts of de huisartsenpost.

Het centrum noemt drie groepen stoffen waarbij braken opwekken juist wordt afgeraden:

• Bijtende en irriterende stoffen, zoals bleekmiddelen, zuren en logen. Bij braken passeren ze opnieuw de slokdarm. De slijmvliezen worden dan nog een keer blootgesteld, en dat vergroot de kans op weefselschade.
• Schuimende producten, zoals afwasmiddel en allesreinigers. Bij braken neemt de kans toe dat schuim in de luchtwegen terechtkomt.
• Dun vloeibare producten, zoals benzine en vluchtige oliën. Daarbij is het risico groter dat er iets in de longen komt, ongeacht de hoeveelheid die is binnengekregen.

Er zijn zeldzame uitzonderingen waarbij maaglediging via braken wel een rol kan spelen. Dat gaat om zeer giftige stoffen, en het is een afweging van een arts die de stof kent en de tijd sinds inname meeweegt. Het is niets wat je thuis inschat.

Wanneer naar de huisarts?

Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. In alle andere gevallen neem je contact op met de huisarts of de huisartsenpost, ook als de klachten meevallen. Dat geldt ook als je alleen een vermoeden hebt en er nog niets te zien is: voor het Rode Kruis is een sterk vermoeden al genoeg om te handelen.

Bel je overdag op een werkdag, dan bel je je eigen huisarts. In de avond, de nacht, het weekend of op een feestdag neem je contact op met de huisartsenpost bij jou in de buurt. Twijfel je over de vraag wanneer je 112 belt en wanneer de huisarts, dan staat dat in een eigen artikel.

Is er een antigifcentrum dat je zelf kunt bellen?

Nee. Nederland heeft het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum, het NVIC, maar dat is geen publieksnummer. Het centrum schrijft zelf dat medische professionals zoals artsen of ambulanceverpleegkundigen het 24 uur per dag kunnen bellen, en dat professionele hulpverleners toegang hebben tot de database vergiftigingen.info. Voor jou lopen alle wegen dus via 112 of via de huisarts. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. In alle andere gevallen bel je de huisarts of de huisartsenpost.

Dat is geen omweg. Bel je 112 of de huisartsenpost, dan zit die kennis alsnog aan tafel: de arts die jou behandelt kan zelf met het NVIC overleggen. Wat jij moet doen, is zorgen dat die arts weet om welke stof het gaat en hoeveel ervan. Neem daarom de verpakking, het etiket of de bijsluiter mee.

Vergiftiging via je ogen, je huid of de lucht

Niet elke vergiftiging begint met slikken. Een gevaarlijke stof kan ook in een oog komen, op de huid terechtkomen of worden ingeademd. De eerste handeling verschilt per route: spoelen bij een oog, en bij een gas eerst naar buiten. Wat er daarna moet gebeuren, hangt af van de stof en van de klachten. Hieronder staat per route wat het Rode Kruis, Thuisarts en het NVIC voorschrijven.

In je oog. Spoel direct met zacht stromend lauw kraanwater, minstens 10 minuten. Houd je hoofd onder de kraan en probeer in de straal te kijken. Laat daarnaast de wastafel of een emmer vollopen, doe je hoofd in het water, trek je oogleden uit elkaar en beweeg je hoofd heen en weer. Draag je lenzen, haal die dan uit je ogen.

Bel daarna je huisarts of de huisartsenpost. Thuisarts noemt als redenen om te bellen: bleek, vaatwasmiddel of een ander product met chloor, zuur, kalk of loog, en buskruit. Bel ook bij pijn aan je oog, als je slechter ziet, als je niet tegen licht kunt of als je oog er anders uitziet. Heb je een andere gevaarlijke stof in je oog gehad, zoals haarspray, bel dan als je 1 uur na het spoelen nog klachten hebt.

Op je huid. Stop de blootstelling. Voor pekel, een geconcentreerde zoutoplossing, schrijft het NVIC dat je natte besmette kleding uitdoet en de huid met water afspoelt. Houd de verpakking bij de hand, want daarop staat de naam van het product. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. In alle andere gevallen bel je de huisarts of de huisartsenpost.

In de lucht. Ben je zelf in een ruimte waar je een gevaarlijk gas vermoedt, waarschuw dan de anderen die er zijn, ga naar buiten en bel buiten 112. Gaat het om een ruimte waar iemand anders is, ga er dan niet zelf naar binnen en zorg dat anderen naar buiten gaan. Frisse lucht inademen is daarna het belangrijkste.

Die volgorde — eerst waarschuwen, dan naar buiten, dan buiten bellen — komt van de CO-wijzer van Brandweer Nederland, en geldt ook bij koolmonoxidevergiftiging, een gas dat je niet ruikt, niet proeft en niet ziet. Frisse lucht inademen is daarna het belangrijkste, en zo snel mogelijk.

Om welke stoffen gaat het meestal?

Om producten die je dagelijks in huis hebt. Het NVIC noemt geneesmiddelen, huishoud- en doe-het-zelfproducten, cosmetica, drank, genotsmiddelen en bestrijdingsmiddelen. Daarbij komen drugs en medicijnen in een te hoge dosis, zelf geplukte paddenstoelen en gassen als koolmonoxide. De verschijnselen hangen af van de stof, en daarom is de stofnaam het belangrijkste wat je doorgeeft.

Zelf geplukte paddenstoelen verdienen een aparte waarschuwing. Het Rode Kruis schrijft dat het NVIC daar jaarlijks voor waarschuwt, onder meer voor de groene knolamaniet, een van de giftigste paddenstoelen ter wereld. Die kan leiden tot leverfalen en zelfs fatale gevolgen hebben. Bel 112 als iemand niet meer reageert of moeite heeft met ademen, en bij de overige situaties uit het kader bovenaan. Heeft iemand zelf geplukte paddenstoelen gegeten en klachten gekregen, bel dan in alle andere gevallen de huisarts of de huisartsenpost. Verzamel als het kan resten van wat er is gegeten, of maak een foto van de paddenstoel.

Klachten die pas na langere tijd ontstaan

Niet elke vergiftiging heeft een duidelijk moment. Bij koolmonoxide kan chronische blootstelling aan lage concentraties vage klachten geven, waardoor de diagnose vaak laat wordt gesteld. Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum noemt daarbij twee dingen die je op het spoor kunnen zetten: meerdere huisgenoten met vergelijkbare klachten, en klachten die thuis erger zijn. Herken je dat patroon, maak dan een afspraak bij de huisarts en vertel erbij waaraan je denkt.

Het RIVM schrijft in de GGD-richtlijn over koolmonoxide dat een chronische vergiftiging lastig te herkennen is. De symptomen verschillen per dag doordat de blootstelling in de tijd wisselt, en ze lopen uiteen van lichamelijke klachten als hoofdpijn en misselijkheid tot psychische klachten als verwardheid. Bij herhaalde blootstelling worden de klachten steeds erger.

Vermoed je koolmonoxide op dit moment, waarschuw dan de anderen die binnen zijn, ga naar buiten en bel buiten 112. Ga zelf nooit naar binnen. Herken je het patroon pas achteraf, en is er op dit moment geen blootstelling meer, maak dan een afspraak bij de huisarts en vertel erbij waaraan je denkt te zijn blootgesteld. Twijfel je of het nu speelt, ga dan naar buiten en bel buiten 112. Meer over dit patroon staat in het artikel over koolmonoxidevergiftiging. Ander eerstehulpwerk vind je bij alle eerste hulp-artikelen.