Soa’s: hoe je ze herkent en waar je je laat testen

Een soa is een infectie die je door seks krijgt. Soa betekent seksueel overdraagbare aandoening; vroeger heette dat een geslachtsziekte. Je kunt een soa hebben zonder dat je er iets van merkt, en hem zo aan iemand anders doorgeven. Twijfel je of je een soa hebt? Laat je dan testen bij je huisarts of bij de GGD.

Wat is een soa precies?

Een soa is een ziekte die je krijgt door seks, vooral door seks zonder condoom. De oorzaak is meestal een bacterie of een virus. Je kunt een soa krijgen bij je vagina, penis, anus, mond of ogen. Soms heb je klachten, maar vaak niet. Daardoor kun je een soa doorgeven zonder dat je het weet.

Soa is de afkorting van seksueel overdraagbare aandoening. Het woord *geslachtsziekte* is de oudere naam voor hetzelfde. Thuisarts, het RIVM en de richtlijn voor huisartsen gebruiken alle drie het woord soa. Dat is ook de term die je bij je huisarts of bij de GGD zult horen.

Welke soa’s komen het meest voor?

Chlamydia, gonorroe, herpes genitalis, genitale wratten en mycoplasma komen het meest voor. Minder vaak komen syfilis, hiv, hepatitis B, schaamluis en trichomonas voor. Welke soa je hebt, bepaalt welke behandeling je krijgt en hoe lang je moet wachten voor je weer seks kunt hebben.

Chlamydia verloopt vaak zonder klachten, vooral bij vrouwen. Juist daarom gaat er veel aandacht naar deze soa uit: wie niets merkt, laat zich niet testen en kan de infectie ondertussen wel doorgeven. Hoe eerder een soa wordt behandeld, hoe kleiner de kans dat je er erge klachten of problemen door krijgt.

De meeste soa’s gaan niet vanzelf over; vaak is er een behandeling nodig. Sommige soa’s ontstaan door een bacterie, en dan helpen antibiotica. Tegen een ontsteking door een virus werken antibiotica niet. De huisarts of de arts van de GGD vertelt je welke behandeling bij jouw soa hoort.

Welke klachten passen bij een soa?

Vaak heb je een soa zonder klachten. Krijg je ze wel, dan zitten ze meestal op de plek waar de infectie zit. Bij je vagina of penis kun je wondjes, wratten of blaasjes krijgen. Ook pus of slijm uit de penis komt voor; dat heet in gewone taal de druiper.

Bij een vagina kan het vocht anders zijn dan je gewend bent: meer, een andere kleur, of je ruikt het meer. Andere klachten zijn bloed uit je vagina na de seks of buiten je ongesteldheid, en pijn of een dikkere balzak. Bij een lichte huid kan de balzak roder zijn; bij een donkere huid zie je dat minder goed.

Ook bij je anus kun je klachten krijgen: wratten, blaasjes of wondjes, pijn, vocht, of jeuk tussen je billen. In je gezicht kunnen het blaasjes, wondjes of wratjes in je mond of rond je lippen zijn, keelpijn, of een rood of pijnlijk oog.

Verder kunnen deze klachten bij een soa passen:

• pijn onderin je buik
• pijn of een branderig gevoel als je plast
• pijnlijke bulten in je liezen, tussen je onderbuik en je bovenbenen
• jeuk in het haar rond je vagina of penis
• koorts
• een gele huid en geel oogwit

Hoe krijg je een soa, en waarvan niet?

Een soa krijg je door seks met iemand die al een soa heeft, vooral door seks zonder condoom. Dat kan bij penis in vagina, penis in anus, pijpen en beffen. Ook een vibrator of dildo die je direct na iemand anders gebruikt, kan een soa overbrengen. Hetzelfde geldt voor je vingers.

Sommige soa’s krijg je ook op een andere manier. Herpes kun je krijgen door te zoenen met iemand die een koortslip heeft, of blaasjes of wondjes in de mond. Heel soms gaan gonorroe of syfilis mee bij het zoenen. Hepatitis B, hepatitis C en hiv gaan via bloed, bijvoorbeeld op een naald, een spuit of een scheermesje. Schaamluis en wratten kunnen via kleding of handdoeken overgaan.

Ben je zwanger, dan telt er iets extra’s. Sommige soa’s kan een vrouw tijdens de zwangerschap of de bevalling aan haar baby doorgeven. Ben je zwanger en denk je dat je een soa hebt? Laat je dan testen.

Wanneer laat je je testen?

Laat je testen als je klachten hebt die bij een soa kunnen passen, of als je seks zonder condoom hebt gehad. Ook als het condoom kapotging of afgleed, is testen verstandig. Datzelfde geldt als je sekspartner een soa heeft, of als iemand met wie je eerder seks had je dat laat weten.

Er zijn nog meer redenen om je te laten testen:

• je begint een nieuwe relatie en wilt seks zonder condoom
• je bent man en hebt seks met mannen
• je krijgt geld voor seks
• je hebt met verschillende mensen seks, bijvoorbeeld drie of meer in de laatste 6 maanden

Heb je nooit onveilige seks gehad en ook geen klachten? Dan hoef je je niet te laten testen.

Het moment waarop je test, luistert nauw. Heb je klachten, dan kun je meteen testen. Heb je geen klachten, wacht dan tot 2 weken na de laatste keer seks zonder condoom. Test je eerder, dan kan de uitslag laten zien dat je geen soa hebt terwijl je wel besmet bent. Voor hiv gelden andere termijnen: zonder klachten test je 4 weken na de seks, en 3 maanden daarna volgt nog een tweede hiv-test.

Waar kun je een soa-test doen?

Voor een soa-test ga je naar je huisarts of naar de GGD. Dat zijn de twee plekken waar de test betrouwbaar is. De huisarts staat voor iedereen open. Bij de GGD ligt dat anders: de test is er gratis omdat de overheid hem betaalt, maar niet iedereen kan er terecht. Vraag het na bij de GGD in jouw buurt.

Bij de huisarts gaan de kosten van de test af van het eigen risico van je zorgverzekering. Is je eigen risico op, dan betaal je niets. Is dat niet zo, dan betaal je wel voor de test; het laboratorium kan je vertellen wat die kost. Het gesprek bij je huisarts is altijd gratis.

Vrijwel elke GGD heeft een Centrum Seksuele Gezondheid. Dat centrum is er volgens de richtlijn voor huisartsen aanvullend op de gewone zorg, en gericht op mensen met een verhoogd risico op een soa. Wie tot zo’n groep hoort, kan er vaak ook anoniem terecht, al hangt dat af van de ruimte die het centrum heeft. Aan het onderzoek zijn dan geen kosten verbonden.

Hoe de test gaat, hangt af van de soa. Meestal is het onderzoek van je plas, van wat vocht uit je vagina, penis, anus of keel, of van je bloed. Bij herpes genitalis en genitale wratten is meestal geen test nodig, omdat ze vaak duidelijk te zien zijn. Bij schaamluis is er geen test nodig. De uitslag duurt ongeveer een week.

Wanneer naar de huisarts?

Bel je overdag op een werkdag, dan bel je je eigen huisarts. In de avond, de nacht, het weekend of op een feestdag neem je contact op met de huisartsenpost bij jou in de buurt. Een gesprek bij je huisarts is altijd gratis. De soa-test zelf gaat wel van je eigen risico af.

Er is één situatie waarin je niet moet wachten tot een werkdag. Heb je seks zonder condoom gehad met iemand die misschien of zeker hepatitis B of hiv heeft? Bel dan direct. Je kunt dan een spoedbehandeling met medicijnen krijgen, PEP genoemd, die kan voorkomen dat je de ziekte krijgt. De richtlijn voor huisartsen wil je daarvoor het liefst binnen 2 uur doorsturen naar de GGD, en uiterlijk binnen 72 uur.

Je sekspartners waarschuwen

Heb je een soa, vertel het dan aan de mensen met wie je seks hebt gehad. Dat is niet alleen voor hen belangrijk. Zij kunnen zich laten testen en zo nodig laten behandelen, en dat voorkomt dat jij na jouw behandeling opnieuw besmet raakt. Ook zonder klachten kan iemand een soa doorgeven en er later problemen door krijgen.

Vertel het aan iedereen met wie je seks hebt gehad tussen nu en 6 maanden geleden. Soms is die periode korter of langer, afhankelijk van de soa en of je klachten had. Je huisarts of de GGD kan je vertellen welke periode voor jou geldt.

Vind je het moeilijk om het te vertellen, dan hoeft het niet per se in een gesprek. Via de website partnerwaarschuwing.nl kun je iemand een bericht sturen, en dat kan zonder dat jouw naam erbij staat. Je vraagt een code aan je arts of verpleegkundige en logt daarmee in. Je sekspartner krijgt een sms of e-mail met een eigen code en ziet daarmee om welke soa het gaat. Er gaat alleen een bericht uit als jij daar toestemming voor geeft.

Wacht met seks tot jouw soa goed behandeld is; wanneer dat is, verschilt per soa. Heb je een vaste sekspartner, wacht dan tot die de uitslag weet, en bij een soa tot ook die behandeld is. Anders blijven jullie elkaar besmetten. Wil je toch seks, gebruik dan altijd een condoom.

Hoe voorkom je een soa?

Een condoom is het belangrijkste middel om een soa te voorkomen. Gebruik er een bij penis in vagina, penis in anus en bij pijpen. Bij beffen en rimmen gebruik je een beflapje; een opengeknipt condoom kan ook. Neem een nieuw condoom als je van standje wisselt, dus niet met hetzelfde condoom eerst in de anus en dan in de vagina.

Zorg dat je zelf condooms bij je hebt als je misschien seks gaat hebben, en praat er van tevoren over. Doe het niet zonder condoom omdat je partner dat wil. Begin je een nieuwe vaste relatie, gebruik dan minstens 3 maanden condooms. Wil je daarna zonder, laat je dan allebei eerst testen.

Er zijn nog een paar dingen die helpen. Door drank en drugs ga je makkelijker over je eigen grenzen, ook bij seks. Gebruik seksspeeltjes het liefst alleen voor jezelf; deel je ze toch, doe er dan elke keer een nieuw condoom om. Raak blaasjes, wondjes, korstjes of zweertjes van je sekspartner niet aan.

Gebruik verder geen scheermesjes of naalden van anderen, en geen handdoek van iemand met schaamluis of wratten. Laat je een tatoeage of piercing zetten, let er dan op dat er schone spullen worden gebruikt. Aan vuile spullen kan besmet bloed zitten.