IJzertekort

Een ijzertekort merk je vooral aan vermoeidheid. Daarnaast kun je sneller buiten adem zijn en last hebben van rusteloze benen. Die klachten passen bij van alles, dus alleen bloedonderzoek bij de huisarts kan een ijzertekort aantonen. Duurt de moeheid langer dan een maand, bel dan je huisarts. De ernstigste vorm heet bloedarmoede.

Wat is een ijzertekort?

Een ijzertekort betekent dat je lichaam te weinig ijzer heeft om genoeg hemoglobine te maken. Hemoglobine zit in je rode bloedcellen en brengt zuurstof van je longen naar alle cellen van je lichaam. Krijgen die cellen minder zuurstof, dan voel je je moe en ben je sneller buiten adem. Daar komen de klachten vandaan.

IJzer is een mineraal, legt het Voedingscentrum uit, en je lichaam bevat er 3 tot 4 gram van. Ongeveer een kwart daarvan ligt opgeslagen in je lever, milt en beenmerg. IJzer is daarnaast nodig om energie te maken in je cellen, en het draagt bij aan een normale werking van je afweersysteem.

Het Voedingscentrum noemt bloedarmoede de ernstigste vorm van een ijzertekort, en de klachten van een tekort beginnen vaak al voordat het zover is. Andersom geldt dat niet. Bloedarmoede komt niet altijd en niet alleen door te weinig ijzer, schrijft dezelfde bron: het kan ook komen door een tekort aan foliumzuur of vitamine B12, of door inwendig bloedverlies. Thuisarts deelt de oorzaken in drieën: te weinig ijzer, te weinig vitamine B12 of foliumzuur, en een ziekte. Dat onderscheid is de reden dat je bij bloedarmoede niet zomaar aan ijzer moet beginnen: welke van de drie het is, blijkt uit het bloedonderzoek.

Hoe vaak komt het voor? Een tekort dat tot bloedarmoede leidt is in Nederland zeldzaam, schrijft het Voedingscentrum. Diezelfde pagina wijst erop dat je lichaam zelf meer ijzer uit eten haalt zodra er een tekort dreigt. Wie bloedarmoede heeft, heeft die volgens Thuisarts wél meestal door te weinig ijzer. Dat lijkt tegenstrijdig, maar het gaat over twee verschillende groepen.

Wat merk je van een ijzertekort?

Het Voedingscentrum noemt vier klachten:

• snel vermoeid
• een bleke huid
• snel buiten adem
• last van rusteloze benen, een drang om ze te bewegen

Over die bleke huid staat een voorwaarde die je moet kennen. Thuisarts schrijft die kleurverandering alleen toe aan mensen met een lichte huid, en dan nog pas bij heel weinig Hb. Heb je een donkere huid, dan is huidkleur bij jou dus geen bruikbaar herkenningspunt, en dat is precies waarom bloedonderzoek de enige manier is.

Gaat het tekort over in bloedarmoede, dan komen daar volgens Thuisarts meer klachten bij:

• een moe en zwak gevoel
• het gevoel dat je niet genoeg lucht krijgt bij traplopen of sporten
• duizelig zijn
• het gevoel dat je flauwvalt
• je voelt je hart in je borstkas of keel kloppen
• zweten
• hoofdpijn
• je hoort steeds een geluid in je hoofd (oorsuizen)
• minder kleur in je gezicht, en dat alleen als je een lichte huid hebt en pas bij heel weinig Hb

Deze klachten kunnen passen bij een ijzertekort, maar ook bij veel andere dingen. Alleen een (huis)arts kan dit vaststellen, met bloedonderzoek.

Wie loopt er meer kans op?

Het Voedingscentrum noemt vier groepen: vrouwen in de vruchtbare leeftijd, omdat ze bloed verliezen als ze ongesteld zijn, vrouwen die zwanger zijn of borstvoeding geven, jonge kinderen, en vegetariërs.

Thuisarts kijkt naar de situaties waarin je lichaam te weinig ijzer krijgt of te veel verliest:

• Je verliest veel bloed doordat je vaak lang en heftig ongesteld bent. Bij vrouwen is dit het vaakst de oorzaak.
• Je verliest langere tijd kleine beetjes bloed via je maag of darmen. Dit is vaak de oorzaak bij mensen ouder dan 50 jaar.
• Je hebt veel bloed verloren door een operatie, bevalling of miskraam.
• Je lichaam heeft meer ijzer nodig dan er binnenkomt met eten, bijvoorbeeld als je zwanger bent.
• Je eet jarenlang heel weinig eten waar ijzer in zit.
• Je hebt een ziekte waardoor ijzer moeilijker via je darmen in je lichaam komt.

Dat bloedverlies via maag of darmen merk je niet altijd. Thuisarts noemt als voorbeelden maagproblemen door pijnstillers, en ziektes van de maag of darmen zoals een darmpoliep of darmkanker.

Hoe weet je of je een ijzertekort hebt?

Met bloedonderzoek bij de huisarts. Dat is de enige manier: je kunt het niet aan jezelf zien.

Bij dat onderzoek wordt je Hb gemeten, de hoeveelheid hemoglobine in je bloed. Thuisarts hanteert deze grenzen voor bloedarmoede:

• bij mannen een Hb lager dan 8,5
• bij vrouwen een Hb lager dan 7,5
• voor zwangeren en kinderen gelden andere getallen

Ben je zwanger, leg je uitslag dan niet naast die vrouwengrens. In de zwangerschap is je Hb meestal iets lager, tussen 6 en 7, en dat is niet erg: er zit dan meer vocht in je bloed. Je verloskundige of gynaecoloog laat je Hb sowieso onderzoeken vóór week 13 en rond week 30.

Bellen en prikken zijn twee verschillende vragen. Bel als de moeheid langer dan een maand duurt of als er andere klachten bij zitten; daarover zijn Thuisarts en het Voedingscentrum het eens. Of er ook geprikt wordt, beslis je samen met je huisarts: is moeheid je enige klacht, dan komt er uit bloedonderzoek bijna nooit een oorzaak, schrijft Thuisarts. Dat is een reden om níet te prikken, niet om niet te bellen.

Soms is meer onderzoek nodig, bijvoorbeeld van je maag of darmen. Thuisarts noemt daarvoor twee redenen: je hebt er ook maagklachten bij, of je bent ouder dan 50 jaar. Dat tweede is een zelfstandige reden, ook zonder verdere klachten, en het is bedoeld om maag- of darmkanker uit te sluiten.

Voor twee groepen is extra bloedonderzoek juist niet meteen nodig, schrijft de richtlijn voor huisartsen. De eerste is vrouwen die nog ongesteld worden en bloedarmoede hebben door hevig bloedverlies bij de menstruatie. De tweede is kinderen met een lichte bloedarmoede die de maand ervoor een infectie hebben gehad. In alle andere gevallen adviseert de richtlijn wél aanvullend bloedonderzoek. Voor onderzoek van maag of darmen geldt een eigen regel: boven de 50 jaar adviseert de richtlijn dat wel, behalve als hevig menstrueel bloedverlies het tekort verklaart.

Hoe wordt een ijzertekort behandeld?

Eet je gezond en heb je toch te weinig ijzer in je bloed, dan heb je ijzerpillen nodig, schrijft Thuisarts. Je huisarts bepaalt hoe vaak je er een neemt. Meestal is dat één ijzerpil op twee verschillende dagen in de week.

Voor het slikken geeft Thuisarts concrete adviezen:

• Slik de pil ’s ochtends, als je nog niets gegeten hebt. Dan komt ijzer beter in je lichaam.
• Eet er een sinaasappel of kiwi bij. De vitamine C daarin zorgt dat er meer ijzer in je lichaam komt.
• Koffie, thee en melk zorgen dat ijzer minder goed opgenomen wordt. Heb je dat gedronken, slik de pil dan pas na 4 uur. Wacht daarna weer 2 uur voordat je koffie, thee of melk drinkt.
• Gebruik je maagzuurremmers, dan komt ijzer minder goed in je lichaam. Bespreek dat met je arts of verloskundige.

Die 4-uur-2-uurregel gaat uitsluitend over de pil, niet over gewone maaltijden. Wat er over eten en drinken geldt, staat verderop.

IJzerpillen kunnen bijwerkingen geven: maagpijn, misselijkheid, zwarte poep, diarree of juist harde poep. Zwarte poep kan een bijwerking van de pillen zijn. Het kan ook een signaal zijn dat je huisarts wil weten. Heb je zwarte poep, bel dan je huisarts, ook als je de pillen slikt. Tegen harde poep helpt veel water drinken, veel vezels eten en veel bewegen. Krijg je last van je maag, slik de pil dan na het eten in plaats van ervoor. Houd je veel bijwerkingen, bespreek dat dan met je huisarts; misschien kun je de pil minder vaak slikken.

Er zijn twee controlemomenten, en dat verschil is belangrijk. Na 4 weken wordt gekeken of je Hb omhooggaat door de pillen. Het hoeft dan nog niet normaal te zijn: de richtlijn rekent met een stijging van ongeveer 0,5 per week. Op een later moment, dat je met je huisarts afspreekt, wordt gekeken of je Hb weer normaal is.

Is het dan normaal, dan blijf je de pillen nog 8 tot 12 weken slikken om je voorraad aan te vullen. In die periode gaat de dosering volgens de richtlijn omlaag, dus vraag je huisarts hoeveel je dan nog moet nemen. Is je Hb op dat latere moment nog niet normaal, dan kan meer onderzoek nodig zijn.

Komt het tekort door hevig ongesteld zijn, dan kan een hormoonspiraal of medicijn dat bloedverlies verminderen. Gebruik je pijnstillers zoals ibuprofen, naproxen, diclofenac of acetylsalicylzuur, dan kunnen die je maag beschadigen en licht laten bloeden; paracetamol is dan een beter alternatief. Wissel niet zelf van pijnstiller als je die op recept gebruikt; bespreek het met je arts of apotheker. Bij hele erge bloedarmoede krijgt iemand soms een bloedtransfusie.

In welk eten zit ijzer?

In vlees, vis, peulvruchten, noten, brood, groene groenten en gedroogd fruit. Het Voedingscentrum verdeelt die producten over twee vormen van ijzer, en dat verschil bepaalt hoeveel je lichaam ervan opneemt.

• Heemijzer: vlees, vis en kip. In rund- en lamsvlees zit meer ijzer dan in varkensvlees of kip.
• Non-heemijzer: brood en volkorenproducten, peulvruchten, noten, groene groenten zoals spinazie, postelein, paksoi en snijbiet, en radijs. Ook ei en vleesvervangers.

Heemijzer zit alleen in dierlijke producten en wordt voor ongeveer 25 procent opgenomen, schrijft het Voedingscentrum. Non-heemijzer zit in zowel dierlijke als plantaardige producten en wordt voor 1 tot 10 procent opgenomen. Ongeveer 90 procent van het ijzer dat we eten is non-heemijzer.

Thuisarts noemt onder meer andijvie, artisjok, broccoli, courgette, doperwten, druivenblad, postelein, raapstelen, schorseneren en tomatenpuree. Verder kabeljauw, haring, sardines, garnalen, mosselen en oesters, en gedroogd fruit zoals abrikozen en vijgen.

Eet bij het eten een sinaasappel of kiwi. De vitamine C daarin zorgt dat je non-heemijzer beter opneemt. Eet je bij elke maaltijd groente of fruit, dan neemt je lichaam ijzer makkelijker op.

Hoef je dan dingen te laten staan? Nee. Het Voedingscentrum is daar duidelijk over: kijk je naar het totale voedingspatroon op de lange termijn, dan zijn er geen voedingsstoffen die je hoeft te vermijden vanwege een remmend effect. Met gevarieerd eten krijg je ook producten binnen die de opname juist stimuleren. Calcium kan de opname wel verminderen, maar dat effect is klein en leidt volgens onderzoek niet tot tekorten.

Hoeveel ijzer heb je per dag nodig?

Voor volwassen mannen en voor vrouwen na de overgang is de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid 11 milligram, schrijft het Voedingscentrum op gezag van de Gezondheidsraad. Voor vrouwen vanaf 18 jaar tot de overgang is het 16 milligram, en dat geldt ook als je zwanger bent of borstvoeding geeft. Voor meiden van 12 tot en met 17 jaar is het 13 milligram, en voor jonge kinderen ligt het tussen 7 en 11 milligram, afhankelijk van de leeftijd.

Zit je daar iets onder, dan hoef je je niet meteen ongerust te maken. De kans op een tekort is dan niet zo groot, schrijft het Voedingscentrum. De aanbeveling ligt voor de meeste mensen hoger dan wat ze werkelijk nodig hebben, en je lichaam haalt vanzelf meer ijzer uit je eten zodra er een tekort dreigt. Of je echt een tekort hebt, blijkt alleen uit bloedonderzoek.

Te veel ijzer is ook niet goed. Het Voedingscentrum schrijft dat te veel ijzer schadelijk kan zijn voor de lever, waardoor de kans op leverkanker, hart- en vaatziekten en diabetes type 2 mogelijk toeneemt. Bij hoge doses kunnen acute maagdarmproblemen optreden, zoals misselijkheid, overgeven en diarree; het Voedingscentrum spreekt daarbij over het slikken van ijzer, niet over gewoon eten. Neem je toch een supplement, dan is het advies om nooit meer dan 100 procent van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid te nemen. Overleg het met je arts of apotheker en houd aan wat op het etiket staat.

Mensen met de erfelijke aandoening hemochromatose nemen juist te veel ijzer op uit hun eten. Het gaat volgens het Voedingscentrum om ongeveer 0,5 procent van de bevolking, en zij moeten zeker geen ijzertabletten slikken.

Wat gebeurt er als een ijzertekort blijft bestaan?

Dan kun je op den duur bloedarmoede krijgen. Dat is de ernstigste vorm van een ijzertekort, schrijft het Voedingscentrum, en de klachten beginnen vaak al voordat het zover is. Bij zwangeren kan een ijzertekort tot bloedarmoede leiden.

Wordt het wel behandeld, dan gaat het meestal gewoon over. Blijft het herstel uit terwijl je de pillen goed inneemt, dan overlegt je huisarts met een specialist of verwijst die je door.

Voorkomen doe je vooral met gewoon gevarieerd eten, maar verwacht daar niet te veel van als er al een tekort is. De richtlijn voor huisartsen is er nuchter over: gebrekkige voeding is zelden de oorzaak van bloedarmoede. Meestal zit de oorzaak in bloedverlies, en dan is méér spinazie eten geen oplossing. Daarom begint de behandeling met bloedonderzoek en niet met je boodschappenlijst.

Wanneer naar de huisarts?